پروتز دست در افرادی که دچار قطع عضو شدهاند یا به صورت مادرزادی دارای نقصی در دست هستند، میتواند جایگزین دست طبیعی باشد و تا حد قابل قبولی کارکرد و ظاهر آن را بازگرداند. بازیابی عملکرد دست به نوع پروتز و فناوری ساخت آن وابسته است. برخی از پروتزها ثابت هستند، اما پروتزهای متحرک دارای دامنههای حرکتی مختلف هم وجود دارند. بهترین پروتز برای هر فرد بر اساس سن، سطح فعالیت و سطح قطع عضو او تعیین میشود. هر چه سطح فعالیت و قطع عضو بیشتر باشد مسلما به پروتزهای پیشرفتهتری نیاز است. قیمت پروتزهای دست، رنج وسیعی را به خود اختصاص میدهد و با افزایش دامنه حرکتی هزینه آنها نیز بالاتر خواهد رفت. این پروتزها باید به درستی نگهداری و تعمیر شوند تا طول عمر مفید خود را که حداکثر پنج سال است، حفظ کنند. با وجود اینکه استفاده از پروتز ممکن است چالش برانگیز باشد، اما فرد به مرور زمان کار کردن با آنها را یاد میگیرد و میتواند بخش قابل توجهی از عملکرد طبیعی دست را دوباره به دست آورد.
چطور پروتز دست مناسب انتخاب کنم؟
برای انتخاب پروتز دست مناسب باید عوامل مختلفی را در نظر بگیرید. یکی از این عوامل، میزان قطع عضو دست است که متناسب با آن انواع مختلفی از پروتزها از پروتزهای انگشت تا شانه وجود دارند. عامل دیگر سطح فعالیت شماست که فناوری ساخت پروتز را باید بر اساس آن انتخاب کنید. پروتزها بر اساس فناوری ساختشان دامنه حرکتی متفاوتی دارند، بنابراین سازگاری پروتز با بدن و فعالیتها و راحتی شما در استفاده از آن مهمترین عواملی هستند که باید جهت بازیابی حداکثری دست مد نظر قرار دهید. با در نظر گرفتن موارد بالا، مشورت با پروتزیست و بودجهای که مد نظر دارید میتوانید بهترین انتخاب را داشته باشید. در ادامه معیارهای مهم در انتخاب پروتز به تفصیل توضیح داده شدهاند.
معیار اول: سطح قطع عضو دست
برای سطوح مختلف قطع عضو دست، پروتزهای مختلفی وجود دارند. برای مثال پروتزهای انگشت برای افراد با قطع یک یا چند انگشت مناسب هستند. به همین ترتیب برای قطعی سایر قسمتهای دست مانند مچ، زیر آرنج، آرنج، بالای آرنج، روی شانه و بالاتر از آن پروتزهای جداگانه طراحی میشوند. این پروتزها در ادامه معرفی شدهاند:
پروتز انگشت
پروتز انگشت (Finger/Digit) برای تک انگشت طراحی میشود. معمولا پروتزهایی که برای انگشت استفاده میشوند، پروتزهای ثابت هستند که ظاهری بسیار مشابه به انگشت طبیعی دارند. در این پروتزها معمولا قسمت ناخن از مواد اکرولیک ساخته شده و به فرد این امکان را میدهد که حتی روی آن لاک بزند یا کاشت ناخن انجام دهد. البته برای پاک کردن چنین موادی از قسمت ناخن پروتز، نباید از مواد حاوی استون استفاده شود.
پروتز قطع جزئی دست
پروتز قطع جزئی دست (Partial Hand/ Transmetacarpal) برای افرادی مناسب است که دچار قطع قسمتی از دست به همراه یک یا چند انگشت شدهاند. کنترل حرکت در نوع مکانیکی این پروتزها، با استفاده از مفصلهای باقیمانده و در نوع مایوالکتریک، از طریق سیگنالهای حرکتی مچ انجام میشود. برای قطع جزئی دست، پروتزهای ثابت هم بسته به نیاز بیمار قابل استفاده هستند و هزینه کمتری دارند.
پروتز قطع از مچ دست
پروتز قطع از مچ دست (Wrist Disarticulation) برای افرادی مناسب است که دچار قطعی کل دست از مفصل مچ شدهاند. طراحی آن میتواند ثابت، مکانیکی یا مایوالکتریک باشد. در نوع مکانیکی، کنترل حرکت با استفاده از عضلات باقیمانده بالای مچ انجام میشود.
پروتز قطع زیر آرنج
پروتز قطع زیر آرنج (Transradial/ Below the Elbow Prosthetics) شامل قسمتهای زیر آرنج میشود. انواع مختلفی از این پروتز از جمله مکانیکی و مایوالکتریک وجود دارند. در این نوع قطعی، بیشتر بیماران تمایل به استفاده از پروتز مایوالکتریک دارند تا بتوانند حرکتهای بیشتری را با آن انجام دهند.
پروتز قطع روی آرنج
پروتز قطع روی آرنج (Elbow disarticulation) برای افرادی مناسب است که دچار قطع از مفصل آرنج شدهاند. این پروتز در انواع مختلف مکانیکی، مایوالکتریک و هیبرید وجود دارد. معمولا نوع هیبرید آن بهتر است، زیرا نه تنها دامنه حرکتی خوبی دارد، بلکه نسبت به نوع مایوالکتریک سبکتر خواهد بود.
پروتز قطع بالای آرنج
پروتز قطع بالای آرنج (Transhumeral/ Above the Elbow Prosthetics) شامل آرنج و بخشهای از بین رفته زیر آن میشود. فناوری ساخت آن میتواند مکانیکی ، مایوالکتریک یا هیبرید باشد. در نوع هیبرید، برای ساخت قسمت آرنج و بالای آن از کنترل مکانیکی و برای ابزار انتهایی از کنترل مایوالکتریک استفاده میشود.
پروتز قطع روی شانه
پروتز قطع روی شانه (Shoulder Disarticulation) برای کسانی مناسب است که دچار قطع دست از شانه شدهاند. فناوری ساخت آن میتواند مکانیکی، مایوالکتریک یا هیبرید باشد. برای بیمارانی که دچار قطع عضو از ناحیه روی شانه میشوند، معمولا نوع هیبرید بهتر است چون وزن کمتر و کارایی حرکتی بیشتری دارد. اما در هر صورت، انتخاب نوع آن بسته به انتخاب بیمار و میزان هزینهای که برای این کار در نظر گرفته است، متفاوت خواهد بود.
پروتز قطع نیمه کمربند شانهای
پروتز قطع نیمه کمربند شانهای (Forequarter Prosthesis) برای افرادی مناسب است که دچار قطع کل دست از شانه و خود شانه شدهاند. از جمله انواع مختلف آن میتوان به نوع مایوالکتریک و هیبرید اشاره کرد. نوع مایوالکتریک آن نسبتا سنگین است، زیرا تمام قسمت دست و شانه را شامل میشود و به باتری با ظرفیت بالاتری نیاز دارد.
معیار دوم: فناوری ساخت پروتز دست مصنوعی
پروتزهای دست به لحاظ فناوری ساخت به سه دسته ثابت، مکانیکی و هوشمند تقسیم میشوند. پروتزهای ثابت جنبه زیبایی دارند و هیچ مفصل متحرکی ندارند. اما پروتزهای مکانیکی و هوشمند، امکان کار کردن با دست را برای فرد فراهم میکنند. پروتزهای هوشمند به سه دسته مایوالکترونیک، بیونیک و هیبرید تقسیم میشوند.
| ویژگیهای پروتز | انواع پروتز دست مصنوعی | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| پروتز زیبایی | پروتز مکانیکی | پروتز مایوالکتریک | پروتز هیبرید | پروتز بیونیک | |
| روش کنترل | بدون کنترل | نیروی بدن | تشخیص سیگنال ماهیچهها با سنسور+ موتور الکتریکی | نیروی بدن+ سنسورها | سنسورها و موتور الکتریکی جداگانه برای هر انگشت |
| کارکرد | – هل دادن – کشیدن – حمل اجسام ریز | – هل دادن – کشیدن – حمل وابسته به نیروی فرد | همه فعالیتها بدون اهمیت نیروی فرد | همه فعالیتها با ترکیبی از نیروی فرد و سنسورها | شکلهای مختلف نگه داشتن اجسام |
| کاندیدای مناسب | – قطع انگشت – قطع جزئی | – قطع مچ – قطع زیر آرنج | – قطع آرنج
| – قطع بالای آرنج – قطع شانه | – قطع نیمه کمربند شانهای |
| حرکات ظریف | غیر قابل انجام | غیر قابل انجام | قابل انجام | قابل انجام | قابل انجام |
| وزن | بسیار سبک | سبک | سنگین | بسیار سنگین | بسیار سنگین |
| سازگاری و راحتی | متوسط | پایین | بالا | متوسط رو به بالا | خیلی بالا |
| هزینه | پایین | متوسط | متوسط رو به بالا | بالا | بسیار بالا |
پروتز دست ثابت یا زیبایی
پروتز دست ثابت (Passive Functional / Cosmetic) به دست طبیعی شباهت بسیار زیادی دارد و برای افرادی مناسب است که جنبه زیبایی پروتز برایشان مهم است. این پروتزها مفصل متحرک ندارند و فقط میتوانند برای گرفتن جسمهای بسیار سبک، هل دادن و کشیدن استفاده شوند. پروتزهای ثابت معمولا به صورت سفارشی و مطابق با رنگ پوست، جنسیت و مشخصات فیزیکی فرد ساخته میشوند.
جنس این پروتزها PVC یا سیلیکون است. همچنین پروتزهای انگشت ثابت هم وجود دارند که از جنس فولاد یا تیتانیوم و با استفاده پرینت سه بعدی ساخته میشوند. پروتزهای ثابت، فقط از تعداد کمی اجزای مکانیکی تشکیل میشوند و به همین دلیل بسیار سبک هستند.
پروتز دست مکانیکی
پروتز دست مکانیکی (Body-powered)، متحرک است و با استفاده از نیروی بدن فرد، فعالیتهای مختلف، مثل برداشتن اجسام را انجام میدهد. این پروتز معمولا شامل یک کمربند کششی است که به یک کابل متصل میشود. اتصال پروتز به بدن توسط کمربند کششی انجام میشود. فرد برای برداشتن، فشار دادن یا حرکت جسم از طریق شانه یا بازو نیرویی را به کمربند وارد میکند. این نیرو توسط کابل به ابزار انتهایی منتقل شده و آن را فعال خواهد کرد. مزایا و معایب این پروتزها در جدول زیر شرح داده شدهاند:
| مزایا |
|---|
– هزینه اولیه کمتر – وزن کمتر – تعمیر راحتتر – قابلیت طراحی به صورت ضد آب – دوام بالا |
| معایب |
– شکل ظاهری نامناسب به دلیل داشتن کمربند و کابل – سخت بودن استفاده از آن به دلیل وابستگی به توانایی فیزیکی فرد |
پروتز دست مایوالکتریک
پروتز دست مایوالکتریک (myoelectric) یک پروتز هوشمند است که دارای سیستم الکتریکی متشکل از سنسورها، باتری و موتور میباشد. این نوع پروتز برای حرکت از سیگنال الکتریکی تولید شده از انقباض عضلات اندام باقیمانده استفاده میکند. این سیگنالها نیز توسط الکترودهایی که به بدن متوسط می شوند دریافت شده و به واحد کنترل کننده پروتز ارسال میشوند. پس از پردازش این سیگنالها در واحد کنترل، دستور حرکت به موتور پروتز فرستاده میشود. بنابراین پروتزهای مایوالکتریک نسبت به پروتزهای مکانیکی، دامنه حرکت بیشتری دارند و نیروی ابزار انتهایی آنها بیشتر است.
مدلهای قدیمیتر پروتزهای مایوالکتریک از دو سنسور استفاده میکنند. اما مدلهای جدیدتر دارای هشت سنسور هستند و بنابراین گرفتن اجسام را از نظر بصری، طبیعیتر انجام میدهند. مزایا و معایب پروتزهای مایوالکتریک در جدول زیر شرح داده شدهاند:
| مزایا |
|---|
– شباهت بیشتر به دست واقعی به دلیل عدم نیاز به کمربند و کابل – وابسته نبودن عملکرد پروتز به توانایی بدن فرد – نیروی بیشتر در گرفتن اجسام |
| معایب |
– هزینه اولیه بالاتر – وزن بالاتر به دلیل داشتن باتری – هزینه تعمیر بالاتر – نیاز به شارژ روزانه – به دلیل داشتن سیستمهای الکتریکی، ضد آب نیستند، اما میتوانند به گونهای طراحی شوند که در برابر آب مقاوم باشند. – مختل شدن عملکرد سنسورهای آن در هنگام تعریق خیلی زیاد پوست – نیاز به تماس خیلی نزدیک و محکم با پوست برای حس کردن سیگنالهای ماهیچهای، که گاهی اوقات برای پوست فرد آزار دهنده است. |
پروتز دست بیونیک
پروتز هوشمند بیونیک (Bionic) شبیه به پروتز مایوالکتریک است، با این تفاوت که هر انگشت دارای موتور جداگانه است. بنابراین درک بهتری از جسم دارد و میتواند انواع مختلف گرفتن اجسام و حرکات بازو را انجام دهد. نوع حرکت آن با فشار دادن کلید تعبیه شده بر روی پروتز تغییر میکند. سایر مزایا و همچنین معایب پروتزهای بیونیک در جدول زیر ذکر شدهاند:
| مزایا |
|---|
– وابسته نبودن عملکرد پروتز به توانایی بدن فرد – نیروی بیشتر در گرفتن اجسام – شباهت بیشتر به دست واقعی به دلیل عدم نیاز به کمربند و کابل |
| معایب |
– نیاز به شارژ روزانه – به دلیل داشتن سیستمهای الکتریکی، ضد آب نیستند، اما میتوانند به گونهای طراحی شوند که در برابر آب مقاوم باشند. – مختل شدن عملکرد سنسورهای آن در هنگام تعریق خیلی زیاد پوست – نیاز به تماس خیلی نزدیک و محکم با پوست برای حس کردن سیگنالهای ماهیچهای، که گاهی اوقات برای پوست فرد آزار دهنده است. – هزینه اولیه بالاتر – وزن بالاتر به دلیل داشتن باتری – هزینه تعمیر بالاتر |
پروتز دست هیبرید
پروتز هوشمند هیبرید (Hybrid) ترکیبی از پروتزهای مکانیکی و مایوالکتریک است. به عبارت دیگر، بخشهایی از پروتز توسط نیروی بدن و سایر بخشها توسط نیروی الکتریکی کنترل میشوند. برای مثال در بیمارانی که نیاز به پروتز قطع روی شانه دارند، معمولا برای خود دست از کنترل مایوالکتریک و برای آرنج و شانه از کنترل مکانیکی استفاده میشود. در نتیجه، پروتزهای هیبرید نسبت به پروتزهای مایوالکتریک سبکتر خواهند بود و بیماران در هنگام استفاده از آنها راحتتر هستند.
پروتزهای مختص فعالیتهای خاص
برای افرادی که فعالیتهای خاص شغلی یا ورزشی انجام میدهند، پروتزهای خاص (Activity-specific) طراحی میشوند. برای مثال افرادی که وزنهبردار هستند و دچار قطع عضو از مچ شدهاند، به یک پروتز با ابزار انتهایی سفارشیسازی شده نیاز دارند. این اجزا، در نگه داشتن وزنه سنگین به فرد کمک کرده و محدودیتهای حرکتی را برطرف میکنند.
معیار سوم: سطح فعالیت فرد
افراد مختلف بسته به میزان فعالیت و شغل خود به انواع مختلفی از حرکت دست و به تبع پروتزهای متفاوتی نیاز دارند. برای مثال، افرادی که شغلهای حرفهای یا سبک زندگی فعالی دارند، ممکن است به پروتزهای پیشرفته نیاز داشته باشند.
علاوه بر این وضعیت جسمانی و سن بیمار نقش مهمی در انتخاب پروتز دارد. برای مثال، افراد مسن ممکن است تحمل پروتزهای سنگین را نداشته باشند و استفاده از پروتزهای سبکتر را ترجیح دهند. همچنین، افراد جوان معمولا به ظاهر پروتز بیشتر اهمیت داده و تا حد ممکن مایل به استفاده از پروتزهای زیبایی هستند.
معیار چهارم: اجزای پروتز دست
پروتزهای دست بسته به نوع فناوری ساختشان از اجزای مختلف مکانیکی و الکتریکی تشکیل شدهاند. این اجزا وظایف مختلفی مانند حرکت، اتصال پروتز به عضو باقیمانده و کنترل حرکت را بر عهده دارند. اجزای تشکیل دهنده پروتز دست به شرح زیر است:
ابزار انتهایی
ابزار انتهایی (Terminal device) پروتز، حرکات مختلف مانند برداشتن، نگه داشتن، فشار دادن، هل دادن و کشیدن اجسام را انجام میدهد. منظور از این ابزار انتهایی قسمتی از پروتز است که جایگزین انگشتان دست میشود و مدلهای مختلفی میتواند داشته باشد که شامل موارد زیر است:
قلابیشکل
ابزارهای قلابی شکل برای نگه داشتن و فشار دادن اجسام کوچک استفاده میشوند. جنس آنها معمولا آلومینیوم، تیتانیوم یا فولاد است. پروتزهای با ابزار انتهایی قلابی شکل، اگرچه ظاهر زیبایی ندارند، اما نسبت به پروتزهای به شکل دست دارای مزایایی هستند که در ادامه ذکر شدهاند.
- ماندگاری بالاتر
- هزینه تعمیر و نگهداری پایینتر
- وزن سبکتر
- عدم نگرانی کاربر از ذوب شدن آنها در معرض حرارت، به دلیل داشتن جنس فلزی
گیرهای یا چنگکی
ابزارهای گیرهای مانند ابزارهای قلابی شکل ظاهر زیبایی ندارند، اما به دلیل داشتن گیره نگه داشتن اجسام را برای فرد راحتتر میکنند. از جمله معایب آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- برای برداشتن اجسام خیلی کوچک مناسب نیستند.
- حجم زیادی دارند و از نظر ظاهری خوب نیستند.
- برای تایپ کردن مناسب نیستند.
دست مصنوعی سیلیکونی
دستهای مصنوعی سیلیکونی نسبت به دستهای مصنوعی قلابی شکل یا گیرهای عملکرد پایینتری دارند. اما مزیت اصلی آنها شبیه بودن به دست انسان است.
دست مصنوعی با انگشتان مفصلدار
این نوع دستهای مصنوعی، ظاهر رباتگونه دارند اما دامنه حرکتی آنها به واسطه داشتن مفاصل و سنسورهای الکتریکی خوب است. بنابراین امکان گرفتن اجسام و کنترل نیرو و فشار را دارند.
ابزار تخصصی
ابزار تخصصی در پروتزهای مختص فعالیتهای خاص استفاده میشوند. برای مثال برای فردی که نیاز به نگاه داشتن دائم قلم دارد، یک لولایی طراحی میشود که بتواند قلم را در خود نگه دارد. ابزار تخصصی، خیلی وسیع هستند و بسته به نیاز کاربر سفارشیسازی میشوند.
سوکت پروتزی
سوکت (socket)، قسمتی از پروتز است که عضو باقیمانده در آن قرار میگیرد و نقش مهمی در راحتی استفاده از پروتز دارد. سوکتها برای هر بیمار به صورت سفارشی طراحی شده و برای راحتی و عملکرد مناسب، نیاز به تنظیم دارند.
در برخی از پروتزها، برای اتصال پروتز به عضو باقیمانده، به جای استفاده از سوکت از یک میله تیتانیوم استفاده میشود. این میله با روش ایمپلنت در عضو باقیمانده قرار داده شده و پروتز به آن متصل میشود. به مرور زمان با رشد استخوان در اطراف میله، اتصال پروتز به بدن، محکم و پایدار خواهد شد. این نوع اتصال، معمولا برای افرادی که دچار قطع عضو از شانه شدهاند، استفاده میشود. در این افراد، قسمت بیشتری از دست از بین رفته است. به همین دلیل، اتصال پروتز با کمربند و سوکت، ناپایدار و سخت خواهد بود. البته در این روش اتصال خطر ابتلا به عفونت وجود دارد، به همین دلیل در حال حاضر تا حد ممکن از آن استفاده نمیشود.
مفصل
سیستم تعلیق
سیستم تعلیق (Suspension system)، نحوه اتصال سوکت به عضو باقیمانده را مشخص میکند. این سیستم کمک میکند که سوکت روی اندام باقیمانده حفظ شود و از درآمدن پروتز جلوگیری میکند. همچنین به کاربر این امکان را می دهد که کنترل بیشتری روی پروتز داشته باشد. در ادامه توضیحاتی در مورد سیستم تعلیق انواع پروتزها داده شده است:
- پروتزهای مکانیکی
پروتزهای مکانیکی که نیروی حرکت از بدن گرفته میشود، برای تعلیق از یک کمربند کششی (harness) یا بند استفاده میشود. این کمربند به یک کابل وصل میشود که نیروی فرد را به ابزار انتهایی پروتز منتقل میکند. در پروتزهای قطع زیر و بالای آرنج از کمربند و برای پروتزهای شانه از بند قفسه سینه استفاده میشود.
- پروتزهای مایوالکتریک
در پروتزهای مایوالکتریک قطع از مچ دست و قطع زیر آرنج از سیستم تعلیق آناتومیکی استفاده میشود. در این نوع تعلیق، اتصال پروتز به سوکت، توسط برجستگیهای استخوانی بدن انجام میشود.
در پروتزهای مایوالکتریک قطع از بالای آرنج، از سیستم تعلیق ساکشنی استفاده میشود. در این سیستم، سوکت پروتز با استفاده از یک جوراب پروتزی به عضو باقیمانده متصل میشود. این سیستم تعلیق نیز دارای یک دریچه یک طرفه خروج هواست که با ایجاد فشار منفی، باعث می شود که پروتز به صورت محکم به اندام باقیمانده متصل شود.
سیستم کنترل
پروتز با باز و بسته شدن ابزار انتهایی که جایگزین انگشتان دست شدهاند، عملکردی مشابه دست به افراد میدهد. این باز و بسته شدن توسط سیستم کنترل انجام میشود. در پروتزهای مکانیکی قدیمیتر، ابزار انتهایی در حالت استراحت باز است و نیروی نگه داشتن اجسام، توسط نیروی کاربر و کابل کنترل میشود. در این پروتزها اعمال فشار به کابل باعث بسته شدن ابزار انتهایی میشود. اما در پروتزهای مکانیکی جدید، ابزار انتهایی در حالت استراحت بسته هستند و به محض اعمال فشار به کابل باز میشوند.
سیستم کنترل پروتزهای هوشمند از فناوری مایوالکتریک استفاده میکند. در این نوع کنترل، ابتدا سنسورهای پروتز، سیگنالهای الکتریکی ماهیچهها را تشخیص میدهند. سپس دستور حرکت به موتور الکتریکی پروتز فرستاده میشود. در نهایت با ارسال سیگنال به موتور، حرکت مورد نظر اجرا میشود.
آستر یا لاینر
در برخی از انواع پروتز قبل از اینکه عضو باقیمانده داخل سوکت قرار گیرد توسط آستر (Liner) پوشیده میشود. این آستر از پوست محافظت کرده و به محکم شدن پروتز روی دست کمک خواهد کرد.
جوراب پروتزی
به مرور زمان، ممکن است تغییر حجم دست، استفاده از پروتز را برای فرد سخت کند. به همین دلیل برای حفظ تناسب اندام دست و در نتیجه راحتی استفاده از پروتز، در برخی از انواع پروتز از جوراب پروتزی (Sleeve) استفاده میشود. این جوراب بر روی دست پوشیده شده و سپس دست داخل سوکت قرار میگیرد.
معیار پنجم: هزینه پروتز دست مصنوعی
عوامل مختلفی بر هزینه پروتز دست تاثیر میگذارند که تعدادی از آنها در ادامه بیان شدهاند. همچنین لازم به ذکر است که هزینه پروتز، شامل پوشش بیمه میشود. بنابراین بسته به نوع بیمه همه یا بخشی از هزینه پروتز توسط بیمه پرداخت خواهد شد. عوامل موثر بر این هزینه در ادامه توضیح داده شدهاند:
- نوع پروتز و عملکرد آن: مدلهای پیشرفتهتر قیمت بالاتری دارند.
- پیچیدگی طراحی: دامنه حرکت بیشتر، دقت و عملکردهای سفارشی قیمت پروتز را افزایش میدهند.
- مواد مورد استفاده در پروتز: مواد با کیفیت بهتر، دوام و وزن سبکتری دارند اما هزینه بالاتری را هم به خود اختصاص میدهند.
- سفارشیسازی پروتز: ساخت پروتز مطابق با ساختار بدن و نیازهای بیمار، هزینه نهایی آن را افزایش میدهد.
- برند سازنده: برندهای مختلف بر اساس میزان معروف بودن خود در بازار، هزینههای متفاوتی برای پروتز دست در نظر میگیرند.
- دستمزد ساخت پروتز: دستمزد، بسته به موقعیت جغرافیایی کلینیک ارتوپدی متفاوت خواهد بود.
مراحل ساخت و جاگذاری پروتز دست مصنوعی
برای ساخت پروتز، ابتدا پروتزیست ارزیابی کاملی از شرایط بیمار انجام داده و پس از مشخص شدن نوع پروتز، ساخت آن شروع میشود. اولین جزئی از پروتز که ساخته میشود، سوکت آن است که به قالبگیری از عضو باقیمانده نیاز دارد. پس از آن سایر اجزا ساخته شده و با سر هم کردن آنها پروتز آماده خواهد شد. در نهایت جلساتی برای آموزش نحوه استفاده از پروتز برای بیمار در نظر گرفته میشود تا فرد با نحوه استفاده درست از آن آشنا شود.
ارزیابی عضو باقیمانده
بعد از قطع عضو، فرد باید حدود سه ماه صبر کند تا عضو باقیمانده شکل نهایی خودش را پیدا کند و پس از آن برای پروتز و قالبگیری آن اقدام کند. بعد از اقدام برای پروتز، ابتدا پروتزیست عضو باقیمانده را ارزیابی میکند. برای این ارزیابی، شرح حال دقیقی از وضعیت فرد گرفته شده و موارد زیر ثبت و ارزیابی میشوند:
- سطح قطع عضو دست
- طول، شکل و اندازه عضو باقیمانده
- وجود هر گونه زخم یا تورم در محل قطع
- دامنه حرکتی مفصل
- انقباض عضله باقیمانده
- احساس درد عضو باقیمانده
- وضعیت روحی
قالبگیری و ساخت سوکت
در این مرحله، پروتزیست از عضو باقیمانده قالبگیری انجام میدهد. برای قالبگیری پروتزهای انگشت یا پروتزهای جزئی دست از آلژینات استفاده میشود و بعد از آن یک قالبگیری دیگر نیز با گچ انجام خواهد شد تا رگها و برجستگیهای دست کاملا اجرا شوند. اما برای قالبگیری سایر پروتزها معمولا فقط از گچ استفاده میشود. بعد از قالبگیری، سوکت ساخته شده و روی عضو باقیمانده تست میشود. در این تست، سازگاری سوکت با عضو باقیمانده و دامنه حرکتی دست در استفاده از آن ارزیابی میشود. همچنین برای پروتزهای مایوالکتریک، سوکت در محلهای مختلف عضو باقیمانده قرار گرفته و شدت سیگنالهای ماهیچهای تست میشود. بنابراین در صورت وجود هر گونه مشکل، سوکت تغییر داده خواهد شد.
سرهم کردن و تنظیم پروتز
در این مرحله سایر اجزای پروتز ساخته خواهند شد. پس از ساخت، پروتزیست آن را روی دست شما تنظیم میکند و عملکرد آن را مطابق با نیازهای شما تنظیم میکند. در ساخت اجزای پروتز، تمرکز کلینیک ارتوپدی فنی امید بر استفاده از مواد و قطعات با کیفیت است. همچنین سعی میشود که پروتز تا حد ممکن با کمترین وزن و متناسب با شرایط و نیاز کاربر طراحی شود.
آموزش کار با پروتز دست مصنوعی
در این مرحله پروتزیست توضیحاتی در مورد نحوه عملکرد پروتز، اجزا و نحوه پوشیدن و در آوردن آن به بیمار میدهد. در روزهای اول، بیمار حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه پروتز را میپوشد و پروتزیست، وضعیت پوست را بررسی میکند. اگر قرمزی پوست، بیش از ۲۰ دقیقه پس از برداشتن پروتز طول بکشد، سوکت باید اصلاح شود. در صورتی که مشکلات پوستی وجود نداشته باشد، پروتز باید سه بار در روز و هر بار به مدت ۳۰ دقیقه استفاده شود. به تدریج و بعد از یک هفته، فرد باید کل روز از پروتز استفاده کند.
ماندگاری پروتز دست مصنوعی
طول عمر پروتزهای دست مصنوعی در صورت نگهداری صحیح حدود ۳ تا ۵ سال است. تنظیم و ارزیابی منظم پروتز توسط متخصص، میتواند به افزایش این طول عمر کمک کند. همچنین در صورتی که مشکلی مانند پارگی، ساییدگی یا حتی مشکل عملکردی در پروتز به وجود آید، باید توسط پروتزیست تعمیر شود. گاهی اوقات و به خصوص در پروتزهای هوشمند، در اثر آسیب شدید قطعات یا از کار افتادن آنها پروتز نیاز به تعویض دارد.
نگهداری از پروتز دست مصنوعی
با نگهداری مناسب و استفاده بهینه از پروتز میتوان طول عمر آن را افزایش داد. پروتز باید به طور منظم تمیز شود تا از تجمع باکتری و عفونت در محل قطع عضو جلوگیری کند.
سوکت پروتز را باید حداقل روزی یک یا دو بار با آب گرم و صابون بشویید. این مسئله به خصوص در هوای گرم و به دلیل تعریق زیاد فرد اهمیت زیادی دارد. همچنین داخل سوکت باید با پارچه آغشته شده به آب گرم کاملا تمیز شود. بهتر است این کار در طول شب انجام شود تا فرصت کافی برای خشک شدن سوکت وجود داشته باشد. در غیر این صورت حتما داخل آن را با حوله، کاملا خشک کنید.
جوراب پروتز را باید به محض در آوردن و قبل از خشک شدن عرق آن با صابون و آب گرم بشویید. این کار به افزایش طول عمر آن کمک میکند. برای جلوگیری از چروک شدن جوراب، باید اجازه دهید که پس از آبکشی به آرامی خشک شود.
بیشتر پروتزهای معمولی ضد آب نیستند. برای اینکه مجبور نباشید در هنگام دوش گرفتن یا سایر فعالیتهای آبی پروتز را در بیاورید، میتوانید یک روکش اندام مصنوعی تهیه و به پروتز مهر و موم کنید. به این صورت پروتز آسیبی نمیبیند. البته، در برخی موارد، پروتزهای ضد آب هم موجود هستند، اما هزینه بسیار بالایی دارند. علاوه بر این رعایت نکات زیر در نگهداری و تمیز کردن بقیه اجزای پروتز مهم است:
- اگر از پروتز هوشمند استفاده میکنید، مواظب باشید که در معرض لرزش، گرد و غبار، کثیفی و رطوبت قرار نگیرد، زیرا باعث آسیب به اجزای داخلی میشود.
- اگر قسمتی از پروتز خیس شد، فورا آن را با دستمال خشک کنید.
- پروتز ثابت یا مکانیکی ضد زنگ نیست. بنابراین در صورت خیس شدن آن حتما با استفاده از هوای فشرده مثل سشوار سرد، داخل پروتز را کامل خشک کنید.
- اگر از پروتزهای مکانیکی استفاده کنید، کمربند کششی را هر هفته با آب و صابون بشویید.
- پروتز را در خودرو یا در معرض نور آفتاب رها نکنید زیرا رنگ آن از بین رفته و ممکن است ذوب شود.
- از پروتز برای ضربه زدن به اجسام دیگر استفاده نکنید.
- برای تمیز کردن پروتزهای مکانیکی و هوشمند میتوان از دستمال مرطوب بدون الکل استفاده کرد.
- در صورتی که هر یک از اجزای پروتز به درستی کار نکرد یا نیاز به تغییر داشت، فورا برای تعمیر با پروتزیست تماس بگیرید.
علاوه بر نگهداری پروتز، محافظت از اندام باقیمانده و سلامت آن مهم است. پس از تنظیم پروتز، پروتزیست توضیحاتی در مورد نحوه مراقبت از عضو باقیمانده به بیمار میدهد. معمولا توصیه خواهد شد که بیمار هر شب دوش بگیرد و این عضو را با آب و صابون تمیز کند. در این راستا رعایت نکات زیر مهم است:
- دست دارای پروتز را در طول روز نشویید، زیرا مرطوب بودن پوست میتواند باعث تورم و چسبیدن آن به پروتز شود.
- در صورت ضروری بودن شستن دست در طول روز حتما از جوراب پروتز استفاده کنید تا از اصطکاک پوست با پروتز جلوگیری کند.
- پس از آبکشی، پوست را کاملا خشک کنید.
- از لوسیونها، کرمها و مرطوب کنندهها روی قسمتی از پوست که داخل پروتز قرار میگیرد، استفاده نکنید.
زندگی با پروتز دست مصنوعی
زندگی با پروتز دست مصنوعی شاید در روزهای اول سخت به نظر برسد اما به مرور زمان آسانتر خواهد شد. مهمترین نکته این است که تمام فعالیتهای روزانه خود را با پروتز انجام دهید و امتحان کنید. شاید برای برخی از کارها نیاز به راه حلهای جدیدی داشته باشید که به مرور زمان آنها را کشف خواهید کرد. همچنین میتوانید از راهنمایی مشاور پروتز خود کمک بگیرید و این مسیر را تسهیل کنید. در ادامه، نحوه انجام برخی فعالیتهای روزانه با پروتز توضیح داده شده است:
شستن دست سالم با پروتز دست مصنوعی
برای شستن دست سالم معمولا نمیتوانید از دست پروتز شده استفاده کنید چون ضد آب نیست. بنابراین میتوانید از راهکارهای کمکی استفاده کنید. مثلا مایع شوینده را با دست سالم خود بردارید و دست را با کشیدن روی یک برس اسکراب نصب شده در سینک بشویید. این کار را حتی با ریختن مایع بر روی حوله و شستشوی دست با کمک حوله هم میتوانید انجام دهید.
لباس پوشیدن، درآوردن و دکمه باز کردن با پروتز دست مصنوعی
برای لباس پوشیدن با پروتز دست کارهایی مانند بستن کمربند شلوار با ابزار انتهایی پروتز انجام میشوند. به عبارتی ابزار انتهایی، حلقه یا بند کمربند را نگه داشته و بستن کمربند با کمک دست سالم انجام میشود. همچنین زیپ لباس را میتوان با کمک همزمان دست سالم و ابزار انتهایی انجام داد. بعضی از پروتزها مانند پروتزهای قطع روی شانه دارای قلابی هستند که میتوان از آن برای بستن دکمه استفاده کرد.
خوابیدن با پروتز دست مصنوعی
قبل از خوابیدن حتما پروتز خود را باز کنید، زیرا ممکن است در طول خواب به دست شما فشار وارد کند و به آن آسیب بزند. بعد از خواب برای رفع تورم عضلات، ورزشها و حرکات کششی انجام دهید تا برای پوشیدن دوباره پروتز مشکلی نداشته باشید. همچنین سعی کنید در طول خواب درست بخوابید تا به اندام و عضلات شما فشار وارد نشود. به این ترتیب در طول روز که نیاز به استفاده از پروتز دارید درد یا گرفتگی عضلات نخواهید داشت.
استحمام با پروتز دست مصنوعی
بعد از حمام کردن ممکن است آب گرم باعث تورم عضلات شود و بستن پروتز بر روی دست را با مشکل مواجه کند. بنابراین بهتر است که در طول شب که قصد استفاده از پروتز را ندارید، استحمام کنید. اگر در طول روز قصد استحمام دارید تا حد ممکن از آب گرم استفاده نکنید.
ورزش با پروتز دست مصنوعی
برای ورزش کردن، بسته به نوع قطع عضو دست شما ورزشهای مختلفی وجود دارند که میتوانید آنها را انجام دهید. این ورزشها به حفظ سلامت شما و فعالیت عضلات کمک میکنند. برای اطلاع بیشتر در مورد این ورزشها با پروتزیست خود مشورت کنید. توجه داشته باشید که پروتز دست برای انجام ورزش محدوده کننده نیست. تنها چیزی که تغییر میکند نوع ورزشی است که میتوانید انجام دهید. همچنین در صورتی که در رشتههای ورزشی، فعالیت تخصصی دارید، میتوانید تا حد ممکن با استفاده از پروتزهای خاص، فعالیت خود را حتی بعد از پروتز ادامه دهید.
رانندگی با پروتز دست مصنوعی
برای رانندگی با دست دارای پروتز، چرخش فرمان باید توسط دست سالم و با کمک دست پروتز شده انجام شود. حتما قبل از شروع رانندگی با دست پروتز شده با پروتزیست خود مشورت کنید تا در صورت لزوم، آموزشهای مورد نیاز در این رابطه به شما داده شوند.
سوالات متداول
چه مدت پس از جراحی قطع عضو میتوان پروتز دست مصنوعی گذاشت؟
این مسئله به شرایط جسمی و روحی بیمار بستگی دارد. پس از بهبودی کامل محل قطع عضو و پذیرش پروتز از سمت بیمار، امکان اقدام برای پروتز وجود دارد. توصیه میشود که پس از قطع عضو تا جایی که نیاز دارید به خود زمان دهید تا با شرایط جدید کنار بیایید و بعد برای پروتز اقدام کنید.
سازگاری با پروتز دست مصنوعی چقدر طول میکشد؟
این مسئله کاملا به نوع پروتزدست و نوع اتصال آن به عضو باقیمانده بستگی دارد. همچنین تلاشهای خود بیمار برای استفاده درست از پروتز و راهنماییهای پروتزیست، تاثیر بسیار زیادی در سازگاری با پروتز دارند.
آیا اطرافیان، متوجه مصنوعی بودن دست من خواهند شد؟
بله، البته در صورتی که از پروتز دست ثابت استفاده کنید، امکان سفارشیسازی رنگ پوست و مشخصات آنها مطابق با ویژگیهای فیزیکی شما وجود دارد. بنابراین پروتز، بیشتر طبیعی به نظر میرسد.
وزن پروتز دست مصنوعی چقدر است؟
وزن پروتزهای دست مصنوعی بسته به نوع آنها از ۲۳۸ تا ۱۴۰۰ گرم متفاوت است. پروتزهای ثابت، کمترین وزن و پروتزهای هوشمند بیونیک، بیشترین وزن را به خود اختصاص میدهند.
آیا استفاده از پروتز دست مصنوعی دردناک است؟
در روزهای اولیه، ممکن است به دلیل اصطکاک با پوست باعث خارش یا درد شود. اما به مرور زمان و با سازگار شدن بدن شما با پروتز این مشکلات کاهش مییابد. همچنین استفاده از پروتز طبق دستورات پروتزیست تا حد زیادی از درد جلوگیری خواهد کرد.
آیا پروتز انگشت شست دست که همرنگ دست باشد، وجود دارد؟
بله، پروتزهای ثابت انگشت شست تا حد زیادی به انگشتهای طبیعی شباهت دارند.
یک کلینیک پروتز دست در تهران معرفی کنید؟
مراکز پروتز متفاوتی در تهران وجود دارند، یکی از آنها کلینیک ارتوپدی فنی امید است.
بهترین پروتز دست در ایران از چه برندی است؟
این مسئله باید بر اساس نوع پروتز مورد نیاز و مواد مورد استفاده در ساخت آن تعیین شود. برای تشخیص بهترین برند باید پروتز را بر اساس مشخصات گفته شده در بخشهای مختلف این مقاله بررسی کنید.
پروتز دست رباتیک چگونه کار میکند؟
این نوع پروتز با باتری، سنسورها و موتور الکتریکی کار میکند و میتواند حرکات مختلف دست را انجام دهد.
پروتز دست زیبایی از چه جنسی ساخته میشود؟
پروتزهای دست زیبایی عمدتا از جنس سیلیکون یا PVC ساخته میشوند.
آیا پروتز دست سیلیکونی قابل شستشو است؟
خیر، زیرا این پروتزها ضد آب نیستند و در صورت نیاز فقط میتوانید قسمت داخلی آنها را تمیز کنید.
آیا پروتز دست طبیعی وجود دارد؟
بله، پروتزهای ثابت تا حد زیادی شبیه به دست طبیعی هستند و همچنین از نظر رنگ و شکل قابل سفارشیسازی میباشند.
پروتز دست مصنوعی تا چه عملکرد دست طبیعی را بازمیگرداند؟
بله، این پروتزها میتوانند تا حد زیادی حرکت دست را برگردانند اما کنترل و سازگاری بدن با آنها مقداری چالشبرانگیز است و به زمان نیاز دارد.
آیا بعد از پروتز میتوانم با دستم کار کنم؟
بله، پروتز، متناسب با سطح فعالیت و شغل شما طراحی میشود، بنابراین از این بابت مشکلی نخواهید داشت. اما روزهای اولیه باید کمی صبر داشته باشید تا به نحوه استفاده از آن مسلط شوید.
