قطع پا همیشه به عنوان آخرین راه درمان و در صورتی که هیچ گزینه دیگری وجود نداشته باشد انجام میشود. در برخی شرایط به علت آسیب دیدن بخش‌های مختلف پا بر اثر مشکلاتی مانند بیماری شریان محیطی، پای دیابتی، تروما یا سرطان ممکن است نیاز به قطع پای بیمار باشد. جراحی قطع پا در سطوح مختلفی مانند انگشتان، زانو و حتی مفصل لگن انجام میشود و هدف از انجام آن، برداشتن بخش‌های آسیب دیده، توأم با حفظ حداکثری بخش‌های سالم پا است. پس از جراحی قطع پا، بیمار باید با اقداماتی مانند کنترل درد و علائم حسی ناشی از قطع شدن پا، مراقبت از بخش باقی‌مانده پا و گذراندن جلسات توان‌بخشی، توانایی و آمادگی لازم برای استفاده از پروتز پای مصنوعی را به دست بیاورد. در نهایت با پشت سر گذاشتن دوره نقاهت و پس از بهبودی کامل، فرد به کمک پروتز پای مصنوعی میتواند به فعالیت‌های روزمره و زندگی عادی خود بازگردد.
آیا قطع پا ضروری است؟
به طور کلی قطع پا همیشه به عنوان آخرین گزینۀ درمان انتخاب میشود و تنها در شرایط خاصی ضرورت می‌یابد که نجات و حفظ پا با سایر روش‌های درمانی به هیچ‌وجه امکان‌پذیر نباشد. در جدول زیر شرایط، آسیب‌ها یا بیماری‌هایی که فرد به دلیل آن مجبور به قطع پا میشود به طور خلاصه بیان شده است که با کلیک روی هر کدام، می‌توانید توضیحات کامل درباره آن را مطالعه بفرمایید.
| موارد ضروری قطع پا | سطح قطع پا | عوارض عدم قطع پا |
|---|---|---|
| بیماری شریان محیطی (PAD) | در تمام سطوح، رایج‌تر در سطوح زیر ران | گسترش عفونت، نکروز و گانگرن به بافتهای سالم، بروز عفونت خون و سپسیس، مرگ |
| پای دیابتی | در تمام سطوح به غیر از قطع پا از لگن، رایج‌تر در سطوح زیر زانو | گسترش زخم، عفونت، نکروز و گانگرن به بافتهای سالم، بروز عفونت خون و سپسیس، مرگ |
| ترومای شدید | در تمام سطوح | خون‌ریزی شدید، عفونت، نکروز و گانگرن بافتهای سالم، عفونت خون و سپسیس، مرگ |
| تومورهای سرطانی | در تمام سطوح به غیراز قطع انگشت، رایج‌تر در سطوح بین لگن تا مچ | پیشرفت شدت سرطان، گسترش تومورها به بافتهای سالم، متاستاز به اندام‌های دیگر، مرگ |
| عفونت شدید | در تمام سطوح، رایج‌تر در سطوح زیر زانو | گسترش عفونت، نکروز و گانگرن بافتهای سالم، عفونت خون و سپسیس، مرگ |
| ناهنجاری‌های مادرزادی | تمام سطوح به غیراز قطع پا از لگن، رایج‌تر در سطوح زیر زانو | شدت یافتن عوارض و آسیب‌ها، اختلال در کارکرد سایر اندام‌ها، تهدید سلامت، دشوار شدن زندگی روزمره |
بیماری شریان محیطی (PAD)
بیماری شریان محیطی (PAD) عارضه‌ای است که موجب باریک شدن، سفت شدن و آسیب دیدن عروق در اندام‌هایی مانند پا و لگن میشود. بر اثر این عارضه جریان خون در اندام کاهش می‌یابد و اکسیژن‌رسانی به خوبی انجام نمیشود. این موضوع در نهایت نکروز یا مرگ بافت، عفونت، فساد بافت پا و گانگرن (قانقاریا یا سیاه‌مردگی) را به دنبال خواهد داشت. معمولاً قطع پا برای افراد مبتلا به بیماری شریان محیطی در شرایطی انجام میشود که:
- سایر روش‌های درمانی از جمله جراحی عروق با آنژیوپلاستی و پیوند عروق بای‌پس برای حفظ پا بی‌نتیجه باشد
- بافت پا دچار نکروز، عفونت شدید یا گانگرن شده باشد
- شدت عفونت و فساد بافت پا زندگی فرد را تهدید کند
در این صورت قطع پای بیمار جهت جلوگیری از پیشرفت عفونت به قسمت‌های سالم پا، حفظ بخش‌های سالم پا و حفظ جان بیمار است. در صورتی که قطع پا انجام نشود سایر بخش‌های سالم پا نیز دچار عفونت، نکروز و گانگرن میشود و در نهایت با عفونت خون و سپسیس، ممکن است مرگ فرد را به دنبال داشته باشد.
پای دیابتی
سندروم پای دیابتی، آسیب‌های ناشی از دیابت یا عوارض درازمدت آن در پای فرد است که باعث ایجاد زخم‌های باز میشود. پای دیابتی معمولاً با چند اختلال مختلف توأم میشود که هر یک تشدیدکننده دیگری است. ابتلا به بیماری شریان محیطی با کاهش جریان خون، باعث بالا رفتن احتمال بروز زخم در پاها میشود. پای دیابتی همچنین ممکن است بر اثر خشکی پوست، آسیب فیزیکی یا فشار وزن دچار زخم شود و بیمار به دلیل نوروپاتی دیابتی و از دادن حس لامسه، درد و زخم را احساس نکند. از سوی دیگر بر اثر دیابت روند بهبودی زخم‌ها به شدت کند میشود. مجموع این عوامل باعث گسترش و بروز عفونت در زخم‌ها و در نهایت نکروز یا گانگرن خواهد شد.
معمولاً قطع پای دیابتی در شرایطی ضروری است که:
- زخم‌ها و بافتهای نکروز شده پا دچار عفونت وسیع، مقاوم به درمان و غیرقابل بهبود شده باشد و قطع پا تنها راه درمان باشد
- عفونت با پیشروی بالا در حال گسترش به بافتهای زیرین باشد
- بافت پا به طور وسیع دچار نکروز شده و کاملاً مرده باشد
- شدت عفونت زندگی فرد را تهدید کند
اگر پای دیابتی در صورت ضرورت قطع نشود، علاوه بر گسترش زخم، عفونت، نکروز و گانگرن بافتهای سالم پا، احتمال بروز عفونت خون یا سپسیس وجود دارد که ممکن است باعث مرگ بیمار شود.
ترومای شدید
بروز ترومای شدید و آسیب‌دیدگی پا بر اثر حوادثی مانند تصادف رانندگی، سوختگی و سرمازدگی، ممکن است منجر به تخریب شدید بافت‌ها و قسمت‌های مختلف پا شود. در صورت رفع نشدن این جراحات، پا دچار عفونت، نکروز و گانگرن خواهد شد. معمولاً در صورت بروز ترومای شدید قطع پا در شرایطی لازم است که:
- جراحات وسیع به هیچ‌وجه با اقدامات پزشکی قابل بهبود نباشد و قطع پا تنها راه درمان باشد
- باقی ماندن بخش‌های آسیب‌دیده پا به دلیل خون‌ریزی یا احتمال عفونت و نکروز در آینده نزدیک، زندگی فرد را تهدید کند
- بخش‌های آسیب‌دیده به دلایلی مانند شکست درمان یا مشکلات زمینه‌ای مانند دیابت به تدریج دچار عفونت، نکروز یا گانگرن شده باشند
در صورت قطع نشدن پا، علاوه بر تهدید جان بیمار بر اثر خون‌ریزی شدید، ممکن است سایر بخش‌های سالم پا نیز دچار عفونت، نکروز و گانگرن شود و در نهایت با بروز عفونت خون و سپسیس، مرگ فرد را به دنبال داشته باشد.
تومورهای سرطانی
سرطان، رشد غیرعادی و بی‌رویه سلول‌ها بر اثر تغییر در DNA آن‌ها است. در صورت ابتلای فرد به سرطان استخوانها و مفاصل پا یا لگن، امکان انتشار تومورهای بدخیم به ماهیچه‌ها، عروق خونی و بخش‌های دیگر پا وجود دارد. بروز نوروما یا تومور عصبی در پا که به دلیل ضخیم شدن بافت عصبی ایجاد میشود نیز یکی دیگر از دلایل لزوم قطع پا است. معمولاً در شرایطی قطع پای فرد مبتلا به سرطان و تومور لازم است که:
- درمان تومورها تنها با برداشتن عامل سرطانی در پا ممکن باشد
- رفع کامل تومورهای سرطانی با روش‌های دیگر امکان‌پذیر نباشد و قطع پا تنها راه درمان باشد
- سرطان به دلیل متاستاز و انتشار وسیع به صورت موضعی قابل برداشتن نباشد
- به دلیل سرعت رشد بالا و غیرقابل کنترل بودن سلول‌های سرطانی، امکان انتشار آن‌ها به سایر اندام‌ها وجود داشته باشد.
در صورت قطع نشدن پا، علاوه بر پیشرفت بیماری و گسترش تومورها به بافتهای سالم، امکان متاستاز سرطان به اندام‌های دیگر و در نهایت مرگ فرد بر اثر سرطان وجود دارد.
عفونت شدید
عفونت شدید در بافت‌ها، استخوانها و مفاصل پا میتواند ناشی از برخی بیماری‌ها یا عوامل بیماری‌زا باشد. عفونت شدید ممکن است در صورت عدم درمان مناسب یا مقاوم بودن نسبت به آنتیبیوتیک و درمانهای دیگر به طور وسیع گسترش پیدا کند. معمولاً قطع پا به دلیل عفونت شدید در بافتهای پا در شرایطی لازم است که:
- عفونت شدید بافت‌ها مقاوم به درمان و غیرقابل بهبود باشد و تنها راه درمان، حذف بخش عفونی با قطع پا باشد
- عفونت شدید بافت‌ها منجر به ایجاد زخم، نکروز یا گانگرن شده باشد
- شدت عفونت زندگی فرد را تهدید کند
همچنین قطع پا به دلیل عفونت شدید در استخوانها و مفاصل پا در شرایطی لازم است که:
- عفونت شدید استخوانی مقاوم به درمان و غیرقابل بهبود باشد و تنها با قطع پا رفع شود
- عفونت شدید استخوانی در حال گسترش به سایر استخوانها و بافتهای سالم باشد
- عفونت شدید استخوانی به دلیل انتقال به خون و ایجاد عفونت خون زندگی فرد را تهدید کند
ناهنجاری‌های مادرزادی
ناهنجاری‌های مادرزادی پا به مشکلاتی اطلاق میشود که نوزاد در هنگام تولد همراه با آن به دنیا می‌آید. این ناهنجاری‌ها شامل طیف وسیعی از مشکلات مانند تشکیل شدن ناقص پا، نقص در مفاصل و استخوان‌های پا، دفورمیتی و بدشکلی پا، کم یا زیاد داشتن انگشتان و غیره است. ناهنجاری‌های مادرزادی پا علاوه بر تأثیر منفی بر زیبایی ظاهری، معمولاً با اختلال در حرکت و عملکرد پا همراه است و میتواند برای فرد درد، مشکلات حرکتی و اختلال در عملکرد سایر اندام‌ها را به دنبال داشته باشد. دفورمیتی و تغییر شکل شدید پا توأم با از کار افتادگی و محدودیت در حرکت یا عملکرد آن نیز از جمله ناهنجاری‌های مادرزادی است. معمولاً برای ناهنجاری‌های مادرزادی در شرایطی قطع پا ضروری است که:
- ناهنجاری بسیار شدید باشد و باعث بروز آسیب‌ها و عوارض حاد مانند درد و مشکلات حرکتی برای فرد شده باشد
- رفع یا کاهش ناهنجاری با روش‌های دیگر درمان ممکن نباشد و تنها راه درمان قطع پا باشد
- باقی ماندن ناهنجاری سلامت فرد را تهدید کند یا زندگی عادی او را مختل نماید
در صورت قطع نشدن پا، ممکن است شدت یافتن عوارض و آسیب‌ها کارکرد سایر اندام‌ها را مختل کرده، سلامت فرد را تهدید کند و ادامه زندگی را برای او دشوار نماید.
قطع پا در چه سطحی انجام میشود؟
پزشکان همواره برای قطع پا نزدیک‌ترین سطح ممکن در بالای بخش آسیب‌دیده یا ناکارآمد پا را انتخاب می‌کنند تا بیش‌ترین بخش ممکن از پا حفظ شود. انتخاب محل و سطح مناسب قطع پا با توجه به شدت آسیب‌دیدگی یا مشکل زمینه‌ای، وضعیت سلامتی بیمار و موقعیت قرار گرفتن بخش‌های آسیب‌دیده در پای بیمار انتخاب میشود. سطوح مختلف قطع پا عبارتند از:
قطع انگشت پا
قطع انگشت یکی از رایج‌ترین سطوح قطع پا است که در آن تمام انگشت یا بخشی از آن برداشته میشود. قطع انگشت پا غالباً در صورت بروز عفونت مقاوم به درمان و حاد، قطع خون‌رسانی و نکروز بافت انگشت پا یا گانگرن خشک انجام میشود. این عوامل معمولاً با منشأ پای دیابتی، بیماری شریان محیطی یا بیماریهای عفونی رخ می‌دهند. همچنین ممکن است قطع انگشت پا به دلیل بروز ترومای شدید از جمله آسیب‌های فیزیکی و سرمازدگی انجام شود و در موارد نادر، به دلیل مشکلات ناشی از نورومای شدید و غیرقابل درمان یا ناهنجاری مادرزادی از جمله وجود انگشت اضافه صورت می‌پذیرد (منبع).
قطع جزئی پا
قطع جزئی یا پارشیال پا به شرایطی اطلاق میشود که انگشتان پا به همراه قسمتی از کف پای بیمار قطع میشود، اما تمام یا بخشی از پاشنه، قوزک و مچ پا باقی می‌ماند. قطع پا در این سطح میتواند شامل بخش‌های مختلفی از کف پا باشد اما پس از قطع جزئی پا، فرد کماکان میتواند تکیه پا را روی پاشنه خود قرار دهد.
قطع جزئی پا معمولاً در صورتی انجام میشود که انگشتان و بخشی از کف پای بیمار بر اثر تروما دچار آسیب شدید و غیرقابل درمان شود یا به دلایلی مانند پای دیابتی، بیماری شریان محیطی و بیماریهای عفونی، به عفونت مقاوم به درمان، مرگ بافتی یا گانگرن دچار گردد. همچنین در برخی موارد ممکن است قطع جزئی پا به دلیل ناهنجاری‌های مادرزادی غیرقابل درمان و در موارد نادر به دلیل تومورهای بدخیم نیز انجام شود (منبع).
قطع مچ پا
در این حالت پا از محل مفصل مچ قطع میشود. پزشک ممکن است بسته به میزان و موقعیت آسیب‌دیدگی، پا را دقیقاً از مفصل مچ قطع کند به طوری که استخوان بین مچ و پاشنه (تالوس) همراه با پاشنه و قسمت‌های جلوی پا برداشته شود، یا اینکه پا را از مفصل بالای استخوان پاشنه (مفصل ساب تالار) قطع کند و استخوان پاشنه به مچ متصل بماند.
قطع مچ پا معمولاً در صورتی انجام میشود که بخش‌های پایین‌تر از مچ بر اثر تروما دچار آسیب شدید و غیرقابل بازیابی شوند یا به دلایلی مانند مشکلات عفونی شدید، پای دیابتی و بیماری شریان محیطی، دچار عفونت مقاوم به درمان، نکروز یا گانگرن گردد. همچنین قطع مچ پا در صورت وجود ناهنجاری‌های مادرزادی و در موارد نادر تومورهای بدخیم غیرقابل درمان نیز انجام میشود (منبع).
قطع زیر زانو
قطع پا از زیر مفصل زانو (BKA) شایع‌ترین نوع قطع پا است که در آن بخشی از استخوان ساق پا برش داده شده و برداشته میشود، به طوری که قسمت بالای استخوان ساق حفظ میشود و به زانو متصل می‌ماند. در این روش مفصل زانو به طور کامل باقی می‌ماند و به همین دلیل بیمار پس از قطع پا میتواند تحرک و جابه‌جایی مناسبی داشته باشد.
معمولاً قطع پا از زیر زانو در صورتی انجام میشود که بخش‌های پایین‌تر از مفصل زانو در ساق پا به دلایلی مانند مشکلات عفونی شدید، پای دیابتی یا بیماری شریان محیطی به عفونت حاد و مقاوم به درمان، مرگ بافت‌ها یا گانگرن دچار شود، در این بخش‌ها ترومای غیرقابل بازگشت یا تومورهای سرطانی بروز یابد یا به دلیل ناهنجاری‌های مادرزادی غیرقابل درمان برای بیمار مشکل‌آفرین باشد (منبع).
قطع روی زانو
در قطع پا از روی زانو، پا از سطح مفصل زانو در محل اتصال استخوان ساق به استخوان ران قطع میشود که باعث برداشته شدن کامل ساختار مفصل خواهد شد. در این روش استخوان ساق که بخش پایینی مفصل زانو را تشکیل می‌دهد به طور کامل برداشته میشود، اما استخوان ران به طور کامل حفظ میشود.
معمولاً قطع پا از روی زانو در صورتی انجام میشود که بخش پایینی زانو، یعنی قسمت‌های بالای ساق پا که به زانو متصل است دچار ترومای شدید و غیرقابل بازیابی شود یا این بخش از پا به عفونت شدید و مقاوم به درمان، نکروز بافت‌ها یا گانگرن با منشأ پای دیابتی، بیماری شریان محیطی یا مشکلات عفونی دچار گردد. همچنین قطع پا از روی زانو ممکن است به دلیل ابتلا به تومورهای سرطانی یا در موارد نادر به دلیل ناهنجاری‌های مادرزادی غیرقابل درمان نیز انجام شود (منبع).
قطع بالای زانو
در قطع پا از بالای مفصل زانو (AKA)، بخشی از استخوان ران برش داده میشود و قسمتی از آن که از پایین به زانو متصل است به همراه زانو برداشته میشود، به طوری که قسمت بالای استخوان ران حفظ میشود و به لگن متصل می‌ماند. بیمار پس از قطع پا در این سطح، به دلیل از دست دادن زانو و بخش زیادی از عضلات، قسمت زیادی از تحرک و جابه‌جایی پا را از دست می‌دهد.
معمولاً قطع پا از بالای زانو در صورتی انجام میشود که بخش‌های بالای مفصل زانو در استخوان ران دچار ترومای غیرقابل بازگشت شود یا به دلایلی مانند مشکلات عفونی شدید، پای دیابتی یا بیماری شریان محیطی، به عفونت حاد و مقاوم به درمان، مرگ بافت‌ها یا گانگرن دچار شود. همچنین قطع پا از بالای زانو ممکن است به دلیل ابتلا به تومورهای سرطانی استخوانی و بافت نرم که در این بخش از پا شایع‌تر است یا در موارد نادر به دلیل ناهنجاری‌های مادرزادی غیرقابل درمان نیز انجام شود (منبع).
قطع از لگن
قطع از لگن بالاترین سطح قطع پا است که در آن پا به طور کامل از محل اتصال استخوان ران و لگن در مفصل ران قطع میشود و هیچ بخشی از پا باقی نمی‌ماند. به قطع پا از لگن در اصطلاح عامیانه، قطع کامل پا نیز گفته میشود. معمولاً قطع از لگن در صورتی انجام میشود که پا در قسمت بالای ران که به لگن متصل میشود بر اثر ترومای شدید به طور کامل از بین رفته باشد یا این بخش از پا دچار تومورهای بدخیم و غیرقابل درمان استخوانی و بافت نرم شده باشد. همچنین ممکن است قطع پا از لگن، در صورت بروز عفونت‌های شدید و غیرقابل درمان، نکروز کامل یا گانگرن که معمولاً به علت مشکلات عفونی شدید و گاهی بیماری شریان محیطی ایجاد میشود و حفظ اندام را غیرممکن می‌سازد نیز صورت پذیرد (منبع).
عمل قطع پا چگونه انجام میشود؟
عمل قطع پا فرآیندی است که تنها به زمان انجام جراحی محدود نمیشود و شامل آمادگی‌های اولیه پیش از جراحی و مراقبت‌های پس از جراحی نیز میشود. آمادگی‌های اولیه پیش از جراحی به هرچه بهتر انجام شدن جراحی و موفقیت آن کمک می‌کند و مراقبت‌های بعد از جراحی نیز باعث کاهش عوارض جراحی، بهبود سریع‌تر و گرفتن نتیجۀ مطلوب از جراحی میشود. در میانه این زنجیره، انجام عمل جراحی قرار دارد که شامل گام‌های مختلفی است و بسته به شرایط بیمار، وضعیت بیماری و آینده درمان با روش‌های مختلفی قابل انجام است.
آمادگی برای جراحی قطع پا
انجام جراحی قطع پا مستلزم آمادگی بیمار، انجام مراقبت‌های قبل از عمل و طی کردن مراحل مقدماتی پیش از جراحی است. این جراحی در برخی موارد مانند بروز تروما و عفونت‌های حاد به صورت اورژانسی انجام میشود، اما در مواردی مانند ناهنجاری‌های مادرزادی از فوریت بالایی برخوردار نیست. در موارد اورژانسی، تنها آمادگی‌ها و مراقبت‌های اولیه ضروری که دارای اولویت بیش‌تری هستند انجام می‌شوند، اما در موارد غیراورژانسی، بیمار فرصت کافی برای کسب آمادگی‌های لازم و انجام مراحل مقدماتی پیش از جراحی را خواهد داشت. آمادگی‌ها و مراقبت‌های لازم برای جراحی قطع پا عبارتند از:
- معاینات و آزمایشات عمومی پیش از عمل: پیش از جراحی قطع پا برای بررسی وضعیت سلامت بیمار، آزمایشات عمومی خون و ادرار انجام میشود. سپس بیمار تحت معاینات فیزیکی قرار می‌گیرد، سوابق پزشکی او بررسی میشود و در صورت ابتلا به بیماریهای زمینه‌ای مانند دیابت یا مشکلات قلبی، شرایط او مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. همچنین برای بررسی وضعیت عملکرد قلب و ریه، رادیوگرافی قفسه سینه، نوار قلب، اکو و تست استرس قلب انجام میشود.
- آزمایشات مربوط به قطع پا: پیش از جراحی، آزمایشات خون لازم برای بررسی وضعیت بیماری مانند سطح عفونت و سطح قند خون، همچنین موارد لازم برای جراحی مانند فاکتورهای انعقادی خون انجام میشود. سپس آزمایشات تصویربرداری از محل جراحی مانند تصاویر رادیولوژی، سی‌تی‌اسکن و ام‌آر‌آی انجام میشود.
- تعیین محل دقیق قطع پا: پزشک با بررسی فیزیکی پای بیمار و با کمک آزمایشات تصویربرداری، محل دقیق جراحی و میزان بافتی که طی جراحی باید برداشته شود را به دقت مشخص می‌کند. پزشک در معاینه فیزیکی پا مواردی مانند وجود ضربان، دما، رنگ پوست و داشتن واکنش حسی را بررسی می‌کند و با کمک آن محل دقیق قطع پا را تعیین می‌نماید.
- آمادگی جسمی برای جراحی: بیمار پیش از جراحی قطع پا باید آمادگی بدن و پا را با انجام تمرینات ورزشی مناسب، تغذیه مناسب و مقوی، کنترل وزن بدن، نوشیدن آب به میزان کافی و استراحت کافی افزایش دهد.
- آمادگی روانی برای جراحی: جراحی قطع پا در هر سطحی که انجام شود برای بیمار با احساس بسیار ناخوشایندی است. بنابراین پیش از جراحی بیمار باید آمادگی روانی لازم و روحیه مناسب را بدست آورد و با آرامش خاطر، بدون افسردگی و اضطراب تحت جراحی قرار بگیرد. به این منظور بیمار باید در مورد وضعیت فعلی خود، ضرورت انجام جراحی، نحوۀ جراحی و زندگی پس از جراحی قطع پا با پزشک خود صحبت کند و در جلسات مشاوره پیش از جراحی حضور یابد.
- شرایط پزشکی بیمار و مصرف داروها: بیمار باید در صورت ابتلا به هرگونه بیماری یا مشکل زمینه‌ای یا مصرف هر نوع دارو، پزشک خود را مطلع کند. پزشک ممکن است پیش از جراحی مصرف برخی داروها از جمله داروهای ضد‌انعقاد و رقیق‌کننده خون مانند آسپرین و وارفارین را تنظیم کند، تغییر دهد یا قطع کند. همچنین ممکن است پزشک برای بیمار داروهای مختلفی مانند مسکن و داروهای ضدالتهاب تجویز کند.
- مراقبت‌های روز قبل از عمل قطع پا: معمولاً در صورتی که جراحی اورژانسی نباشد، با توجه به عوارض ایجاد شده، سطح قطع پا و گستردگی جراحی، بیمار باید ۱ تا ۲ روز پیش از جراحی‌های سبک‌تر مانند قطع جزئی پا و ۳ تا ۴ روز پیش از جراحی‌های وسیع‌تر مانند قطع پا از لگن در بیمارستان بستری شود و تحت مراقبت قرار گیرد. در مدت بستری پیش از عمل، رژیم غذایی و برنامه دارویی بیمار تنظیم میشود و آماده‌سازی اولیه برای جراحی، از جمله آماده‌سازی بدن و محل عمل انجام می‌گیرد. در صورت اورژانسی نبودن جراحی، بیمار باید از ۱۲ ساعت پیش از جراحی کاملاً ناشتا باشد.
جراحی قطع پا
جراحی قطع پا معمولاً تحت بیهوشی عمومی و در برخی موارد مانند قطع انگشت پا، تحت بی‌حسی نخاعی و از کمر به پایین انجام میشود. هدف از انجام این جراحی، قطع کردن قسمت‌هایی از پا که دچار مشکل یا آسیب شده‌اند، با حفظ بخش‌های سالم پا است. روند انجام این جراحی به شرح زیر است:
- ابتدا بیمار تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی نخاعی قرار می‌گیرد، برای او لوله تنفسی تعبیه میشود و آماده‌سازی محل جراحی انجام میشود.
- جراح محل مناسب قطع پا را که پیش‌تر مشخص کرده بود برش می‌دهد، به طوری که تمام بافتهای آسیب‌دیده پا به همراه بخش آسیب‌دیده استخوان به طور کامل قطع و برداشته میشود.
- جراح رگ‌ها و عروق خونی برش داده شده را می‌بندد و رشته‌های اعصاب را از محل مناسب قطع می‌کند.
- در صورتی که پا از محل مفصل مچ، زانو یا لگن قطع شود، سطح استخوان سالم برای ادامه جراحی مناسب است و نیازی به ایجاد تغییر خاصی ندارد. اما در صورتی که قطع پا از محل مفاصل انجام نشود و برای قطع پا بخشی از استخوان برش داده شود، جراح در قسمت سالم باقی‌مانده پا سطح استخوان برش داده شده را کاملاً صاف و یک دست می‌کند و ناهمواری‌های آن را از بین می‌برد.
- جراح در قسمت سالم پا، عضلات را برش می‌دهد سپس به آن شکل می‌دهد، به گونه‌ای که این بخش‌ها برای قرار دادن پروتز در آینده آماده و مناسب باشد.
- معمولاً به منظور تخلیه شدن خون و ترشحات پس از عمل، در محل برش جراحی لوله‌های نازکی تعبیه میشود که این ترشحات را به خارج از بدن انتقال دهد.
- با پیش‌بینی جراح، اگر احتمال داشته باشد که ظرف چند روز آینده بخش‌های بیش‌تری از بافت پا نیاز به برداشتن داشته باشد، ناحیه قطع شده پا بدون بخیه زدن فقط با پانسمان پوشانده میشود.
- در صورتی که جراح احتمال نیاز به جراحی مجدد در روزهای آتی را ندهد، لایه‌ای از پوست را روی محل برش داده شده قرار می‌دهد و آن را بخیه می‌زند. سپس محل جراحی را پانسمان می‌کند و در صورت نیاز آن را بانداژ می‌کند یا گچ می‌گیرد.
- ممکن است پس از پانسمان نهایی پا، برای قرار دادن بخش حفظ شده پا در محل مناسب از تراکشن و کشش و برای ثابت نگه‌داشتن پا از آتل استفاده شود.
- در نهایت بیمار به اتاق ریکاوری انتقال می‌یابد تا به هوش بیاید.
تکنیک‌های انجام جراحی
جراحی قطع پا با تکنیک‌های مختلفی انجام میشود که پزشک آن را با توجه به منشأ قطع پا، سطح قطع پا، نوع و میزان آسیب‌دیدگی، عوارض ناشی از بیماری، شرایط بیمار و آینده درمان انتخاب می‌کند.
- قطع پا به روش استئواینتگراسیون: در قطع پا به روش استئواینتگراسیون، پس از جدا کردن بخش مورد نظر از پا، یک ایمپلنت فلزی در انتهای استخوان باقی‌مانده نصب میشود و دور آن با بافت نرم و پوست احاطه می‌گردد. هدف از اتصال ایمپلنت فلزی به استخوان قطع شده پا، امکان اتصال پروتز به ایمپلنت در آینده است.
- قطع پای استاندارد: در قطع پای استاندارد پس از جدا کردن بخش مورد نظر از پا، ماهیچه‌های احاطه کننده آن به انتهای استخوانی که قطع شده است متصل میشود و در انتها روی آن با پوست پا پوشانده میشود. هدف از پوشانده شدن انتهای قطع شده پا با ماهیچه، سهولت اتصال پروتز در آینده است.
- قطع پا به روش روتیشن پلاستی: از این روش هنگامی استفاده میشود که بخشی از استخوان ساق و زانو دچار آسیب شود اما مچ پا سالم باشد. در روش روتیشن پلاستی مفصل زانو و بخش‌های آسیب‌دیده ساق پا برداشته می‌شوند و سپس مچ و استخوان ران به هم متصل می‌شوند. به این ترتیب، مچ و کف پا پس از ۱۸۰ درجه چرخش به جای مفصل زانو قرار می‌گیرد و پروتز ساق پا به آن قابل اتصال است.
مراقبت‌های لازم پس از جراحی قطع پا
بیمار پس از به هوش آمدن به بخش منتقل میشود تا تحت نظر پزشک قرار بگیرد و پس از هوشیاری کامل، با رفع شدن حالات ناشی از بیهوشی مانند تهوع و سرگیجه میتواند شروع به خوردن غذا و آشامیدن کند.
معمولاً مدت زمان بستری در بیمارستان پس از قطع انگشت پا و قطع جزئی پا، در صورتی که بیمار با مشکلات حادی روبرو نباشد ۲ الی ۳ روز است. اما در جراحی‌های وسیع قطع پا در سطوح بین مچ تا لگن، به دلیل گستردگی بالاتر جراحی، ممکن است بیمار بین ۴ الی ۱۰ روز در بیمارستان بستری شود.
در دوره بستری، پانسمان محل جراحی به طور مرتب تعویض میشود و پزشک نیز بر روند بهبودی بیمار و عوارض ناشی از منشأ قطع پا مانند وضعیت قند خون، عفونت و گردش خون بیمار نظارت دارد. در این دوره برای بیمار داروهای مناسب مانند مسکن و آنتیبیوتیک نیز تجویز شده و میزان اثربخشی آن پایش میشود. از دیگر اقدامات انجام شده در دوره بستری، آموزش محافظت از محل جراحی، استفاده از ابزار حمایتی و کمکی برای راه‌رفتن و جابه‌جا شدن، همچنین نحوۀ مدیریت فعالیت‌های روزانه به بیمار است.
در موارد ابتلا به تومورهای سرطانی، پس از جراحی ممکن است پزشک رادیوتراپی و شیمی درمانی را برای بیمار تجویز کند.
پس از جراحی قطع پا، بیمار برای رسیدن به بهبودی کامل نیاز به انجام برخی از مراقبت‌ها دارد. طول دوره نقاهت پس از جراحی با توجه به میزان گستردگی جراحی، منشأ قطع پا و وضعیت بیمار، ممکن است بین ۴ الی ۶ هفته در جراحی‌های کوچک‌تر و ۶ الی ۸ هفته در جراحی‌های وسیع‌تر به طول بینجامد. انجام مراقبت‌های زیر به بهبود سریع‌تر بیمار و موفقیت بیش‌تر در نتایج جراحی کمک می‌کند:
- انجام مراقبت‌های پزشکی توصیه شده توسط پزشک در طول دوره بهبودی
- استراحت کامل در روزهای پس از جراحی
- استراحت کافی و مناسب در طول دوره بهبودی
- انجام تمرینات کششی تجویز شده در حین استراحت و در رختخواب
- استفاده منظم از داروهای تجویز شده توسط پزشک مانند آنتیبیوتیک و داروهای‌های مسکن
- مراقبت از قسمت جراحی شده پا و محافظت فیزیکی از آن در برابر فشار، کشیدگی و ضربه
- مراقبت از زخم، پانسمان و بخیه‌های محل جراحی و رعایت بهداشت آن
- تعویض پانسمان طبق دستورالعمل ارائه شده توسط پزشک
- انجام بانداژ مناسب در محل استامپ (انتهایی‌ترین بخش باقی‌مانده از پا) برای کاهش تورم
- استحمام و شستشوی محل جراحی در صورت عدم وجود ترشحات یا خون‌ریزی در موضع عمل، طبق دستورالعمل پزشک و در زمان تعیین شده
- برداشتن پانسمان طبق تجویز پزشک، معمولاً ۷ الی ۱۰ روز پس از جراحی
- کشیدن بخیه‌ها طبق تجویز پزشک، معمولاً ۲ الی ۳ هفته پس از جراحی
- تنظیم رژیم غذایی بر اساس توصیۀ پزشک، شامل غذاهای مقوی، خون‌ساز و حاوی پروتئین و فیبر
- شروع به راه‌رفتن با عصای زیر بغل یا واکر و بدون تکیه بر بخش باقی‌مانده پا در زمان تعیین شده توسط پزشک، معمولاً ۵ الی ۱۰ روز پس از جراحی
- انجام تمرینات ورزشی سبک تجویز شده توسط پزشک به صورت نشسته و ایستاده
- شروع به انجام فعالیت‌های روزمره و سبک در زمان تعیین شده توسط پزشک، معمولاً ۱ الی ۳ هفته پس از جراحی
- پرهیز از فعالیت‌های فیزیکی شدید و بلند کردن اجسام سنگین تا بهبود کامل محل جراحی
- اطلاع دادن به پزشک در مورد هر گونه وضعیت غیرعادی مانند تب، خون‌ریزی، عفونت، درد غیرعادی یا بازگشت علائم بیماری
- مراجعه به پزشک در زمان توصیه شده برای بررسی روند بهبودی
پس از جراحی قطع پا، در صورت بروز علائم زیر نیاز به تماس با پزشک و اقدام فوری است:
- تب بیش‌تر از ۳۸ درجه سانتی‌گراد
- خون‌ریزی شدید، خارج شدن عفونت و ترشحات بی‌رنگ، کدر یا بد بو از محل قطع پا
- ورم شدید و غیرطبیعی در محل جراحی
- درد غیرقابل تسکین و التهاب شدید در محل زخم‌های جراحی
- احساس افسردگی، اضطراب، ناامیدی یا میل به خودکشی
پس از قطع پا باید چکار کنم؟
پس از قطع پا بیمار باید با کمک پزشک و انجام برخی اقدامات درمانی، شرایط جسمانی جدید و تغییرات ایجاد شده را مدیریت کند. به این ترتیب فرد میتواند بهترین نتیجه را از درمان بگیرد، عوارض و مشکلات خفیف‌تری را تجربه کند، توان از دست رفته بدن را باز یابد و با عادت به شرایط جدید، هرچه سریع‌تر به روال عادی زندگی خود بازگردد.
کنترل درد و علائم حسی پس از قطع پا
پس از قطع پا بیمار ممکن است با درد و علائم خاصی مواجه شود. برخی از این دردها و علائم ناشی از عمل جراحی و برخی دیگر ناشی از فقدان بخش از دست رفته پا است. خوشبختانه بسیاری از این دردها و علائم حسی قابل مدیریت، کنترل و بهبود است و به تدریج رفع می‌شوند. دردها و علائم حسی پس از قطع پا عبارتند از:
درد در اندام باقی‌مانده یا درد استامپ
بروز درد در بخش باقی‌مانده از پا که به «درد استامپ» معروف است، به عنوان عوارض جراحی و به دلیل اقدامات انجام شده در طی عمل قطع پا رخ می‌دهد و بروز آن جزئی از روند طبیعی بهبودی محسوب میشود. درد در بخش باقی‌مانده پا معمولاً پس از عمل آغاز میشود و تقریباً تمام افرادی که پای آن‌ها قطع شده است آن را تجربه می‌کنند. این درد به تدریج با ترمیم و بهبود بافتهای جراحی شده محل استامپ کاهش می‌یابد و تا پایان دوره بهبودی از بین می‌رود. درد استامپ ممکن است همراه با کبودی، التهاب، تورم، حساسیت به لمس و بروز نوروما در بخش قطع شده پا بروز یابد، که معمولاً به تدریج رفع می‌شوند.
درد استامپ در صورتی که مربوط به مشکل پزشکی خاصی نبوده و صرفاً از عوارض عادی عمل باشد، معمولاً با مصرف داروهای مسکن و ضدالتهاب تجویز شده تسکین می‌یابد. همچنین ممکن است پزشک ماساژ آهسته و بانداژ را به بیمار پیشنهاد کند که علاوه بر کاهش درد، به کاهش سایر علائم مانند تورم و التهاب نیز کمک می‌کند. در مواردی که درد استامپ شدید و آزار دهنده باشد ممکن است پزشک مسکن‌های اپیوئیدی یا داروهای دیگری را برای بیمار تجویز کند. در صورتی که درد ناشی از تشکیل بافت زخم یا درگیر بودن اعصاب در محل استامپ باشد نیز ممکن است پزشک برای ترمیم اعصاب محل زخم، از جراحی استفاده کند.
احساس فانتوم یا عضو خیالی
احساس فانتوم پدیده‌ای رایج پس از قطع پا است که فرد احساس می‌کند بخش قطع شده پا هنوز وجود دارد. احساس فانتوم یک درد نیست؛ بلکه حسی ذهنی، ناخوشایند و آزار دهنده است که غالباً بلافاصله پس از قطع پا بروز می‌یابد. افراد بیش‌تر در مواقعی با این احساس مواجه می‌شوند که می‌خواهند کارهایی مانند برخواستن از رختواب را بدون آمادگی ذهنی و بر طبق عادت انجام دهند.
احساس عضو خیالی در بسیاری از افراد به این نحو بروز می‌یابد که حس می‌کنند بخش قطع شده پا بسیار کوچک شده، اما به هر حال وجود دارد و به بدن متصل است. حتی بعضی از افراد احساس می‌کنند می‌توانند بخش قطع شده را به صورت ارادی تکان دهند یا جابه‌جا کنند. برخی افراد نیز پای قطع شده خود را با همان اندازه و مشخصات پیش از قطع شدن حس می‌کنند. احساس فانتوم ممکن است در برخی افراد برای مدتی کوتاه و در برخی دیگر تا چندین ماه ادامه پیدا کند و به تدریج با تسلط ذهنی و عادت فرد نسبت به شرایط جدید خود از بین برود.
درد فانتوم یا عضو خیالی
یکی از دردهای غیرجسمی و روانی شایعی که ممکن است بیمار پس از قطع پا آن را تجربه کند، درد فانتوم است. درد عضو خیالی، احساس درد واقعی در بخشی از پا است که قطع شده و دیگر وجود ندارد. این درد بر اثر تداخل سیگنال‌های عصبی بین نخاع و مغز بروز می‌یابد، به طوری که شاخه‌های عصبی باقی‌مانده بین بخش قطع شده پا و مغز، پیغام‌هایی مشابه با سیگنال درد برای مغز ارسال می‌کنند.
درد عضو خیالی ممکن است بلافاصله پس از جراحی یا با گذشت مدتی از آن بروز یابد و به صورت درد تیز یا کوبشی، ضربان‌دار یا پیوسته، سوزش، خارش، سوزن سوزن شدن، فشار یا گرفتگی عضلات احساس شود. معمولاً درد فانتوم نسبت به درد استامپ با شدت بیش‌تری رخ می‌دهد و برای مدت طولانی‌تری ادامه می‌یابد. پزشک ممکن است برای کنترل درد عضو قطع شده، راهکار‌های زیر را برای بیمار تجویز کند:
- تکنیک‌های ذهنی: در این روش با کنترل استرس و تمرکز ذهنی همراه با ماساژ استامپ و پیچیدن آن در حوله گرم، ذهن سیگنال‌های عصبی را پردازش می‌کند و درد بهبود می‌یابد.
- درمان با آینه: در این تکنیک بیمار باید در مقابل آینه قرار گیرد و در هنگام انجام تمارین ورزشی و توان‌بخشی، بدن خود را تماشا کند. به این ترتیب مسیرهای عصبی در مغز بیمار اصلاح می‌شوند، ذهن به این باور می‌رسد که بخشی از پا قطع شده است و در نهایت درد عضو خیالی کاهش می‌یابد.
- استفاده از داروهای مسکن: مصرف داروهای مسکن تجویز شده یا تزریق موضعی مسکن‌ها میتواند با کنترل سیگنال‌های عصبی درد به کاهش درد فانتوم کمک کند.
- تحریک موضعی اعصاب: در این تکنیک با قرار گرفتن دستگاه تحریک عصبی در مجاورت اعصاب استامپ، سیگنال‌های درد تغییر می‌یابد و درد فانتوم کاهش پیدا می‌کند.
- تحریک مغز: در این روش با قرار گرفتن الکترودهای دستگاه بر روی سطح مغز، پالس‌هایی تولید و ارسال میشود که درد فانتوم را کاهش می‌دهد.
مراقبت از عضو باقی‌مانده
پس از قطع پا، بخش باقی‌مانده از پا نیازمند مراقبت‌های خاصی است تا از آسیب دیدن آن جلوگیری شود و سلامت آن باز گردد. برخی از این مراقبت‌ها مربوط به موضع عمل است و برخی از آن‌ها به بخش باقی‌مانده پا مربوط میشود. این مراقبت‌ها باید تا پایان دوره نقاهت و تا بهبود کامل پا ادامه پیدا کند.
مراقبت از استامپ و پوست آن
- بررسی مداوم پوست استامپ از نظر بروز زخم یا عفونت‌های سطحی
- شستشوی روزانۀ بخش باقی‌مانده از پا با آب و صابون، در زمان تعیین شده توسط پزشک
- خشک کردن کامل پا و استامپ برای جلوگیری از بروز حساسیت یا مشکلات پوستی
- خشک کردن استامپ با حوله نرم، با قرار دادن لحظه‌ای حوله بر روی استامپ و برداشتن آن، بدون کشیدن و فشار دادن حوله بر روی پوست
- استفاده نکردن از کرم و لوسیون در موضع جراحی
- ماساژ مناسب و اصولی پوست نواحی بالاتر از استامپ برای کاهش تورم و بهبود خون‌رسانی
- اجتناب از خوابیدن بر روی استامپ
- کنترل کوتاهی اندام که به دلیل تغییر در ساختار عضلات و کاهش دامنه حرکت مفاصل رخ می‌دهد، با انجام تمارین کششی مناسب تجویز شده
- فرم‌دهی به استامپ با بانداژ مناسب تا پایان دوره بهبودی، به منظور کاهش تورم و بهبود اندام با اندازه کوچک‌تر و استاندارد
- بانداژ استامپ با استفاده از باند کشی و به فرم ۸
- باز کردن و دوباره بانداژ کردن استامپ در چند نوبت در طول روز، به منظور حفظ کشش مناسب و بررسی خون‌رسانی
- بسته بودن بانداژ در طول روز، به غیر از هنگام استحمام
مراقبت‌های فیزیکی از استامپ در قطع پای زیر زانو
- قرار دادن استامپ در امتداد ران و بدون انحراف به طرفین
- اجتناب از خم نگه‌داشتن استامپ به عقب، با هدف جلوگیری از تورم و شکل‌گیری به فرم خمیده
- قرار دادن یک بالش بر روی زانو به مدت چند دقیقه و برای چند بار در روز، به منظور صاف و تحت کشش مناسب قرار دادن آن
- اجتناب از خوابیدن در حالت‌هایی که زانو تا میشود یا تحت فشار نامناسب قرار می‌گیرد
مراقبت‌های فیزیکی از استامپ در قطع پای بالای زانو
- قرار دادن استامپ در امتداد تنه، بدون انحراف به طرفین
- اجتناب از خم نگه‌داشتن استامپ به جلو، با هدف جلوگیری از کوتاه شدن تدریجی رباط‌ها و تاندون‌ها
- صاف نگه‌داشتن استامپ در هنگام خوابیدن، بدون ایجاد فشار و خم کردن آن
توان‌بخشی
قطع پا علاوه بر افت عملکرد کلی فرد در حرکت کردن و انجام فعالیت‌های روزانه، با ضعیف شدن و کاهش شدید عملکرد بخش باقی‌مانده از پا همراه است و حتی میتواند بر کارکرد پای سالم فرد نیز اثر بگذارد. انجام فعالیت‌های توان‌بخشی علاوه بر بازیابی عملکرد بدن، به تقویت و بازیابی توان از دست رفته پا کمک می‌کند تا فرد بتواند کارایی بخش باقی‌مانده پا و پای سالم خود را به حداکثر برساند و برای دریافت پروتز آماده شود. فعالیت‌های توان‌بخشی با بازگرداندن توانایی بیمار، به افزایش اعتمادبه‌نفس و بازگشت استقلال او نیز کمک می‌کند و باعث بهبود وضعیت روحی او میشود.
فعالیت‌های توان‌بخشی معمولاً بلافاصله پس از جراحی قطع پا آغاز میشود. در ابتدا توان‌بخشی بیش‌تر شامل تمارین کششی و ملایم است که بیمار بتواند آن‌ها را در رختخواب انجام دهد. به تدریج و پس از بهبود اولیه، تمارین ورزشی در حالت نشسته، ایستاده و با فیزیوتراپی و دستگاه‌های توان‌بخشی آغاز میشود. این تمارین به بهبود قدرت و کنترل عضلات، همچنین کسب مهارت در استفاده از ابزار حرکتی حمایتی و کمکی و بازیابی توانایی انجام فعالیت‌های روزمره کمک می‌کند. معمولاً این تمارین با شدتی مناسب تا پایان دوره بهبودی و مدتی پس از آن ادامه پیدا می‌کند. در نهایت هنگامی که فرد حداکثر توان خود را به دست آورد، تمارین توان‌بخشی فشرده به پایان می‌رسد و فرد به زندگی روزمره خود باز می‌گردد. پس از این، فرد باید تمارین ورزشی را به صورت روزانه، برای حفظ توان و سلامت خود انجام دهد.
آماده شدن برای دریافت پروتز پای مصنوعی
پروتز پای مصنوعی میتواند در فرآیند توان‌بخشی، بهبود تحرک و انجام فعالیت‌ها، همچنین بازیابی زیبایی ظاهری و اعتمادبه‌نفس، به فرد کمک کند و او را به زندگی عادی باز گرداند. این پروتز‌ها انواع مختلفی دارند و پزشک بهترین گزینه را با توجه به گستردگی و سطح قطع پا، ویژگی‌های بخش باقی‌مانده از پا، توان بدنی و شرایط بیمار، سبک زندگی و فعالیت‌های فرد پیشنهاد می‌کند.
استفاده از پروتز مصنوعی بلافاصله پس از قطع پا امکان‌پذیر نیست. بیمار برای استفاده از پروتز پای مصنوعی باید دوره نقاهت و توان‌بخشی را طی کند، به طور کامل بهبود بیابد و آن‌گاه پس از کسب آمادگی‌های لازم برای دریافت پای مصنوعی، از آن استفاده کند. مدت زمان لازم پس از جراحی قطع پا تا دریافت پروتز پای مصنوعی، بسته به اینکه پا در چه سطحی قطع شده و روند بهبود و توان‌بخشی فرد چگونه پیش می‌رود، ممکن است بین ۱ الی ۳ ماه به طول بینجامد. آماده‌سازی برای دریافت پروتز پای مصنوعی شامل موارد زیر است:
- طی کردن دوره نقاهت و بهبود کامل بخش حفظ شده پا
- کاهش تورم و شکل‌گیری کامل قسمت بریده شده
- انجام فعالیت‌های توان‌بخشی لازم و بازیابی توان فیزیکی و قدرت عضلانی مناسب برای دریافت پای مصنوعی
- به دست آوردن توانایی صاف و مستقیم نگه‌داشتن استامپ و قسمت حفظ شده پا
- یادگیری حرکت کردن با حفظ تعادل و با استفاده از یک پا، با کمک ابزار حمایتی
- کاهش حساسیت پوست استامپ برای دریافت پای مصنوعی با روش‌هایی مانند ضربه زدن به استامپ با پارچه، مالش دادن و کشیدن پوست و بانداژ استامپ
در نهایت با انجام اقدامات فوق و پس از آماده شدن به طور کامل برای دریافت پای مصنوعی، فرد میتواند از پروتز پای مصنوعی که مخصوص پای او ساخته شده است استفاده کند.
برای کسب اطلاع در مورد پروتز پای مصنوعی و دریافت مشاوره از مرکز ارتوپدی فنی امید، می‌توانید با شماره ۰۹۱۰۶۶۶۴۴۱۶ تماس بگیرید. همچنین برای رزرو وقت ملاقات می‌توانید با شماره‌های ۰۲۱۶۶۰۱۸۲۰۰، ۰۲۱۶۶۰۱۴۱۵۸ و ۰۲۱۶۶۰۱۵۲۱۱ تماس حاصل فرمایید.
سوالات متداول
آیا پایی که بر اثر سانحه به طور کامل قطع شده قابل پیوند است؟
در برخی مواقع متصل کردن پایی که به طور کامل قطع شده امکان‌پذیر است. در صورتی که از بخش قطع شده و بخش باقی‌مانده پا تا قبل از رسیدن به اتاق عمل مراقبت‌های مناسب انجام شود، احتمال اینکه بتوان آن را مجدداً به بدن متصل کرد وجود دارد. معمولاً عضلات تا ۴ الی ۶ ساعت و پوست و استخوانها تا ۱۰ الی ۱۲ ساعت پس از قطع شدن قابل حفظ و بازیابی هستند.
آیا جراحی قطع پا عمل خطرناکی است؟
جراحی قطع پا نیز مانند هر جراحی دیگری با خطرات خاص خود همراه است. به طور کلی جراحی قطع پا در سطوح بالای زانو با خطرات بیش‌تری نسبت به سطوح زیر زانو توأم است. مهم‌ترین خطرات حین جراحی قطع پا شامل واکنش نامطلوب به بیهوشی و خون‌ریزی شدید حین عمل است، که در بسیاری از جراحی‌های دیگر نیز احتمال بروز آن وجود دارد.
آیا واریس پا منجر به قطع پا میشود؟
واریس پا به خودی خود منجر به جراحی قطع پا نمیشود، اما عوارض ناشی از واریس حاد مانند ابتلا به بیماریهای عروقی یا از کار افتادگی پا، ممکن است منجر به آسیبهایی مانند نکروز و گانگرن در بافتهای پا شود که مستلزم قطع پا باشد.
آیا ابتلا به دیابت همیشه منجر به قطع پا میشود؟
لزوماً خیر. یکی از آسیب‌ها و عوارض درازمدت دیابت، سندروم پای دیابتی است که منجر به بروز زخم در پای فرد میشود. تنها در صورتی که این زخم‌ها دچار عفونت وسیع، غیرقابل بهبود و پیش‌رونده شده باشند، بافت پا دچار نکروز وسیع شده یا شدت عفونت زندگی فرد را به خطر بیندازد، نیاز به قطع پا است.
آیا قطع پا باعث کاهش عمر من میشود؟
قطع پا باعث کاهش عمر نمیشود، اما آثار جسمی و روانی ناشی از آن میتواند تغییراتی در روند عادی زندگی ایجاد کند که باعث پدید آمدن مخاطراتی برای فرد شده، بر کیفیت زندگی او تأثیر گذاشته و آن را تحتالشعاع قرار دهد.
آیا بیماری شریان محیطی من فقط با قطع پا درمان میشود؟
خیر. قطع پا آخرین راه حل پزشکی برای درمان بیماری شریان محیطی است. این بیماری با روش‌هایی مانند تغییر در سبک زندگی، دارو درمانی و عمل‌های جراحی مانند آنژیوپلاستی و پیوند عروق بای‌پس قابل درمان است. در شرایط خاص که این روش‌ها در درمان بیماری ناموفق باشد، بیماری باعث بروز آسیبهایی مانند نکروز یا گانگرن بافتهای پا شود یا زندگی فرد را تهدید کند، ممکن است از جراحی قطع پا برای درمان استفاده شود.
آیا عفونت بافتهای پا ممکن است منجر به قطع عضو شود یا عفونت استخوان پا؟
هر دو. عفونت شدید هم در بافتهای پا و هم در استخوانها و مفاصل، در صورت عدم درمان یا مقاوم بودن نسبت به آنتیبیوتیک و درمانهای دیگر، ممکن است منجر به قطع پا شود.
قطع پا به دلیل ناهنجاری مادرزادی در چه سنی بهتر است؟
ناهنجاری مادرزادی پا بسته به شرایط بیمار، شدت ناهنجاری و آسیب‌ها و عوارضی که برای فرد ایجاد می‌کند، ممکن است در سنین مختلف نیاز به قطع پا داشته باشد. در برخی مواقع قطع پا با این منشأ در صورتی که بسیار شدید یا مشکل‌آفرین باشد، ممکن است در سنین کودکی نیز انجام شود. در برخی موارد نیز ممکن است پزشک قطع پا را تا سنین بالاتر به تعویق بیندازد.
آیا در دوران بارداری جراحی قطع پا امکان‌پذیر است؟
در موارد اورژانسی مانند بروز تروما یا در مواردی که گذر زمان باعث افزایش آسیب‌ها و عوارض ناشی از بیماری شود یا جان مادر و جنین را تهدید کند، می‌توان در دوران بارداری جراحی قطع پا را انجام داد. اما در صورتی که امکان به تأخیر انداختن آن تا پس از زایمان وجود داشته باشد، به منظور کاهش آثار احتمالی ناشی از جراحی بر وضعیت جنین، پزشک جراحی قطع پا را به پس از دوره بارداری موکول خواهد کرد.
آیا سرطان بعد از قطع پا برای همیشه خوب میشود؟
در بسیاری از مواقع با قطع بخشی از پا که دچار تومورهای بدخیم است، سرطان به طور کامل و برای همیشه رفع میشود. اما در برخی مواقع امکان عود مجدد بیماری بر اثر انتشار سرطان به بخش‌های بالاتر پا یا سایر اندام‌ها وجود دارد، که ممکن است علائم آن تا پیش از جراحی قطع پا بروز نیافته باشد. البته، طبیعتاً امکان ابتلا به سرطان‌های جدید دیگر که ارتباطی به سرطان قبلی نداشته یا منشأ دیگری دارند نیز مانند همه افراد سالم دیگر وجود دارد.
آیا بعد از قطع پا ممکن است نیاز به قطع مجدد پا باشد؟
بله. در صورتی که بخش‌های سالم بالاتر از محل قطع شده پا مجدداً دچار آسیب یا مشکل شوند، ممکن است نیاز به قطع پا در سطوح بالاتر باشد.
تومورهای سرطانی که ممکن است منجر به قطع پا شوند در کدام بخش از پا ایجاد می‌شوند؟
تومورهای بدخیم ممکن است در هر یک از بخش‌های پا به وجود بیاید، اما در استخوان‌های بزرگ پا مانند استخوان ساق و استخوان ران، علی‌الخصوص در بخش انتهایی این استخوانها در طرفین زانو شایع‌تر هستند.
آیا قطع پا فقط از مفصل‌ها انجام میشود یا از وسط یک استخوان هم امکان‌پذیر است؟
قطع پا هم از محل مفاصل و هم در سطوح مختلف از طول یک استخوان قابل انجام است. پزشک محل دقیق قطع پا را با توجه به موقعیت و میزان مشکل یا آسیب‌دیدگی پا تعیین می‌کند.
آیا جراحی قطع پا دردناک است؟
بیمار در طول جراحی قطع پا تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی منطقه‌ای قرار می‌گیرد و دردی را احساس نمی‌کند. اما پس از به هوش آمدن ممکن است به علائم حسی و دردهای جسمی و روانی دچار شود که شدت آن میتواند از خفیف تا شدید متغیر باشد که خوشبختانه با روش‌های درمانی و به مرور زمان رفع می‌شوند.
آیا بعد از قطع پا می‌توانم رانندگی کنم؟
امکان رانندگی پس از قطع پا دارای دو جنبه است؛ یکی توانایی جسمی و ملزومات رانندگی و دیگری امکان قانونی برای رانندگی. پس از قطع پا، رانندگی با خودروهای دنده اتومات که یک پدال دارند و خودروهایی که با تغییر و اصلاح تجهیزات برای افراد دارای یک پا بهینه شده‌اند امکان‌پذیر است. همچنین در صورت استفاده فرد از پروتز پای مصنوعی، امکان رانندگی با خودروهای معمولی نیز وجود دارد. از نظر قانونی، رانندگی کردن برای افرادی که تمام یا بخشی از پای خود را از دست داده‌اند با تأیید صلاحیت و صدور گواهینامه توسط پلیس راهنمایی و رانندگی امکان‌پذیر است.
بعد از قطع پا چه زمانی می‌توانم سرکار بروم؟
زمان بازگشت به کار به شرایط بیمار، وضعیت بهبودی و سنگین یا سبک بودن شغل بستگی داشته و باید با نظر پزشک انجام شود. معمولاً در مشاغل سبک و غیرفیزیکی پس از بهبودی اولیه و حدوداً ۲ الی ۳ هفته بعد از جراحی، همچنین در مشاغل سنگین و فیزیکی پس از بهبودی کامل و حدوداً ۴ الی ۸ هفته پس از جراحی می‌توان به کار بازگشت.
هزینه جراحی قطع پا چقدر است؟
هزینۀ جراحی قطع پا عددی ثابت و قطعی نیست و به عوامل مختلفی از جمله گستردگی جراحی و سطح قطع شدن پا، اقداماتی که در حین جراحی انجام میشود، پیچیدگی جراحی، تجهیزات و ابزار مصرفی در حین جراحی و پوشش بیمه‌ای بیمار بستگی دارد. به طور کلی هر چه جراحی گسترده‌تر، طولانی‌تر و سنگین‌تر بوده و اقدامات انجام شده طی جراحی پیچیده‌تر، تخصصی‌تر و دشوار‌تر باشد، هزینۀ جراحی بیش‌تر خواهد بود.
آیا قطع پا در مطب قابل انجام است؟
خیر. به دلیل نیاز به مراقبت‌های پزشکی در حین و پس از جراحی، همچنین الزام به بستری قبل و بعد از عمل، جراحی قطع پا در بیمارستان‌ها و کلینیک‌های جراحی انجام میشود.
آیا بعد از قطع پا حتماً باید از پای مصنوعی استفاده کنم؟
لزوماً خیر. استفاده از پروتز پای مصنوعی به توان‌بخشی، بهبود در تحرک و انجام فعالیت‌ها، بازیابی زیبایی ظاهری و اعتمادبه‌نفس، همچنین بازگرداندن فرد به زندگی عادی و با کارکرد طبیعی کمک می‌کند. اگرچه ممکن است استفاده نکردن از پای مصنوعی در سطوح پایین قطع پا مانند قطع انگشت یا قطع جزئی پا امکان‌پذیر باشد و مشکلی برای فرد ایجاد نکند، اما در سطوح بالاتر قطع پا زندگی بدون پای مصنوعی دشوار و حتی غیرممکن خواهد بود.
پروتز پای مصنوعی چگونه روی پای قطع شده نصب میشود؟
پروتزهای پای مصنوعی پوشیدنی، با قرار گرفتن استامپ در آن به بدن متصل می‌شوند. پروتزهای قابل کاشت روی بدن نیز به وسیله ایمپلنت فلزی که با جراحی در استامپ نصب شده است به بدن متصل می‌شوند.
چه مدت بعد از جراحی قطع پا کاملاً خوب می‌شوم؟
مدت زمان بهبودی جراحی قطع پا به عواملی مانند شدت آسیب‌های ایجاد شده، میزان گستردگی جراحی، سطح قطع شدن پا و شرایط بیمار بستگی دارد. معمولاً بهبودی کامل در جراحی‌های کوچک‌تر و در سطوح پایین پا بین ۴ الی ۶ هفته و در جراحی‌های وسیع‌تر و در سطوح بالای پا بین ۴ الی ۸ هفته به طول می‌انجامد.
چرا بعد از جراحی قطع پا احساس می‌کنم پای من سر جای خود قرار دارد و درد می‌کند؟
این علائم مربوط به احساس فانتوم و درد فانتوم یا عضو خیالی هستند که از عوارض و مشکلات شایع پس از قطع پا است. احساس فانتوم و درد فانتوم با روش‌های مختلفی قابل درمان هستند و به تدریج کاهش می‌یابند.
پای مصنوعی برای کدام سطح از قطع پا موجود است؟
پروتزهای پای مصنوعی برای تمام سطوح قطع پا وجود دارد و با توجه به ویژگی‌های پای فرد و کارکردی که از پروتز پای مصنوعی انتظار دارد به طور سفارشی طراحی و ساخته می‌شوند.
چه مدت بعد از قطع پا می‌توانم از پای مصنوعی استفاده کنم؟
معمولاً زمان استفاده از پای مصنوعی پس از جراحی قطع پا، بسته به اینکه پا در چه سطحی قطع شده و روند بهبود و توان‌بخشی آن چگونه پیش می‌رود، بین ۱ الی ۳ ماه طول می‌کشد.
آیا قطع پا شامل معافی از خدمت سربازی میشود؟
بله. برای سطوح مختلف قطع پا در آیین‌نامه معافیت‌های پزشکی نظام وظیفه، معافیت از خدمات رزمی و معافیت دائم پزشکی در نظر گرفته شده است. این معافیت‌ها با توجه به سطح قطع شدن پا و مدرک تحصیلی داوطلب تخصیص داده میشود. در این آیین‌نامه بسته به سطح تحصیلات، برای سطوح پایین و خفیف قطع پا مانند قطع یکی از انگشتان پا معافیت از رزم در نظر گرفته شده و برای سطوح بالای قطع پا مانند قطع از بالای زانو و قطع از لگن، معافیت دائم پزشکی در نظر گرفته شده است.
